Шұғыл медициналық көмек жүйесіндегі медициналық авиацияны үйлестіру тетігін жетілдіру

Медициналық авиация шұғыл медициналық көмектің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Ол жерүсті көлігі мамандандырылған медициналық көмекке уақтылы қол жеткізуді қамтамасыз ете алмайтын жағдайларда пациентті, медициналық бригаданы, бейінді маманды, донорлық ағзаларды, медициналық жабдықтарды және биологиялық материалдарды жеткізуге мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасы үшін бұл мәселе ел аумағының кеңдігіне, елді мекендердің бір бөлігінің көпбейінді және жоғары мамандандырылған медициналық орталықтардан шалғай орналасуына, өңірлер арасындағы көлік инфрақұрылымының айырмашылықтарына және ауыр жағдайдағы пациенттерді ауруханалар арасында тасымалдау қажеттілігіне байланысты ерекше өзектілікке ие.

Шолудың мақсаты шұғыл медициналық көмек жүйесіндегі медициналық авиацияны үйлестіру тетіктері туралы ғылыми жарияланымдар мен ресми дереккөздерді жинақтап, Қазақстан Республикасының жағдайын ескере отырып, оларды жетілдірудің негізгі бағыттарын айқындау.

Шолуға медициналық авиацияға, тікұшақпен көрсетілетін шұғыл медициналық көмекке, ұшақпен медициналық эвакуациялауға, ауруханааралық тасымалдауға, клиникалық басымдықтарды айқындауға, диспетчерлеуге, телемедицинаға, шешім қабылдауды қолдайтын цифрлық құралдарға, авиациялық медициналық бригадаларды даярлауға, сапаны бағалауға, ұшулардың күшін жою жағдайларына, әуе көлігін негізсіз пайдалануға және төтенше жағдайлар кезіндегі басқаруға арналған жарияланымдар енгізілді.

Қазіргі ғылыми әдебиеттер медициналық авиацияның тиімділігі тек әуе кемелерінің санына ғана емес, сонымен қатар медициналық ұйымдар, өңірлік орталықтар, авиациялық операторлар, қабылдаушы стационарлар және ұлттық үйлестіру деңгейі арасындағы өзара іс-қимылдың сапасына тәуелді екенін көрсетеді. Халықаралық тәжірибе медициналық авиацияны іске қосудың бірыңғай критерийлері, ресурстарды цифрлық есепке алу жүйесі және қабылданған шешімдерге тұрақты аудит жүргізілмеген жағдайда, әуе көлігінің кейбір жағдайларда шамадан тыс пайдаланылуы немесе, керісінше, шұғыл мамандандырылған көмекке шын мәнінде мұқтаж пациенттер үшін кешіктіріліп қолданылуы мүмкін екенін дәлелдейді.

Қазақстан үшін ең қолайлы модель ретінде орталықтандырылған цифрлық диспетчерлеудің үш деңгейлі жүйесі қарастырылады. Бұл модельде Ұлттық шұғыл медицина үйлестіру орталығы ұлттық үйлестіру торабының қызметін атқарады, өңірлік орталықтар өтінімдер мен ресурстарды жедел келісуді қамтамасыз етеді, ал медициналық ұйымдар клиникалық деректерді бірыңғай стандартталған форматта ұсынады. Жүйені жетілдіру медициналық авиацияны тартудың бірыңғай критерийлерін енгізуді, өтінімдердің цифрлық маршрутын қалыптастыруды, көрсетілімдерді телемедициналық бағалауды, әуе кемелері мен медициналық бригадалардың мәртебесін нақты уақыт режимінде есепке алуды, қабылдаушы стационардың дайындығын міндетті түрде растауды, ресурстар тапшылығы жағдайында өңіраралық үйлестіруді қамтамасыз етуді және орындалған, күші жойылған және қабылданбаған өтінімдерге тұрақты аудит жүргізуді қамтуы тиіс.

1. World Health Assembly. Emergency care systems for universal health coverage: ensuring timely care for the acutely ill and injured. WHA72.16 . https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA72/ A72_R16-en.pdf.

2. Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. Демографическая статистика. https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/demography/publications/475780/

3. Parrino C., Galvagno S.M. Jr. Aeromedical Transport for Critically Ill Patients. Critical Care Clinics . 2024; 40 (3): 481-495. https://doi.org/10.1016/j.ccc.2024.03.004

4. Muyambi K., Gardiner F., Sollid S., Hyldmo P.K., Yisma E., Spring B., et al. Aeromedical retrieval services characteristics globally: a scoping review. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2022; 30: 71. https://doi.org/10.1186/s13049-022-01053-x

5. Taylor C.B., Stevenson M., Jan S., Middleton P.M., Fitzharris M. A systematic review of the costs and benefits of helicopter emergency medical services. Injury . 2010; 41(1): 10-20. https://doi.org/10.1016/j.injury.2009.09.030

6. Galvagno S.M. Jr., Thomas S., Stephens C., Haut E.R., Hirshon J.M., Floccare D., Pronovost P. Helicopter emergency medical services for adults with major trauma. Cochrane Database of Systematic Reviews . 2013; 3: CD009228. https://doi.org/10.1002/14651858.CD009228.pub2

7. Risgaard B., Draegert C., Baekgaard J.S., Steinmetz J., Rasmussen L.S. Impact of Physicianstaffed Helicopters on Pre-hospital Patient Outcomes: A systematic review. Acta Anaesthesiologica Scandinavica . 2020; 64 (5): 691-704. https://doi.org/10.1111/aas.13547

8. Jones A., Donald M.J., Jansen J.O. Evaluation of the provision of helicopter emergency medical services in Europe. Emergency Medicine Journal . 2018; 35 (12): 720-725. https://doi.org/10.1136/emermed-2018-207553

9. Бучакова М. А. Административно-правовое регулирование координации как функции государственного управления. Вестник Омского университета. Серия Право. 2014; 2 (39): 60-64.

10. Лаврентьева М.В. Анализ подходов к управлению инцидентами при реагировании системы здравоохранения на чрезвычайные ситуации. Международный научно-исследовательский журнал. 2023; 3 (129): 68. https://doi.org/10.23670/IRJ.2023.129.68

11. Селезнева И.Е., Клочков В.В., Егошин С.Ф. Математическая модель межотраслевой координации стратегий развития на примере здравоохранения и авиастроения. Управление большими системами. 2022; 99: 57-80.

12. Бусыгина И.М., Чекаленко А. Проблемы координации в Европейском союзе в период пандемии COVID-19. Политическая наука. 2022; 2: 74-94.

13. Røislien J., van den Berg P.L., Lindner T., Zakariassen E., Uleberg O., Aardal K., van Essen J.T. Comparing population and incident data for optimal air ambulance base locations in Norway. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2018; 26 (1): 42. https://doi.org/10.1186/s13049-018-0511-4

14. Árnadóttir M.K., Gunnarsson B., Haugland H. Testing Quality Indicators for Physician-Staffed Fixed-Wing Air Medical Services in Iceland. Air Medical Journal . 2025; 44 (2): 150-154. https://doi.org/10.1016/j.amj.2024.12.002.

15. Fatovich D.M., Phillips M., Jacobs I.G., Langford S.A. Major trauma patients transferred from rural and remote Western Australia by the Royal Flying Doctor Service. The Journal of Trauma . 2011; 71 (6): 1816-1820. https://doi.org/10.1097/TA.0b013e318238bd4c

16. Saviluoto A., Björkman J., Olkinuora A., Virkkunen I., Kirves H., Setälä P., et al. The first seven years of nationally organized helicopter emergency medical services in Finland: the data from quality registry. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2020; 28: 46. https://doi.org/10.1186/s13049-020-00739-4

17. Alstrup K., Møller T.P., Knudsen L., Hansen T.M., Petersen J.A.K., Rognås L., Barfod C. Characteristics of patients treated by the Danish Helicopter Emergency Medical Service from 2014-2018: a nationwide population-based study. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2019; 27: 102. https://doi.org/10.1186/s13049-019-0672-9

18. Указ Президента Республики Казахстан «Об утверждении Государственной программы развития здравоохранения Республики Казахстан «Саламатты Қазақстан» на 2011 2015 годы: от 29 ноября 2010 года №1113. https://adilet.zan.kz/rus/docs/U1000001113

19. Указ Президента Республики Казахстан «Об утверждении Государственной программы развития здравоохранения Республики Казахстан «Денсаулық» на 2016 2019 годы: от 15 января 2016 года №176». https://adilet.zan.kz/rus/docs/U1600000176

20. Постановление Правительства Республики Казахстан «Об утверждении Государственной программы развития здравоохранения Республики Казахстан на 2020-2025 годы: от 26 декабря 2019 года №982». https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1900000982

21. Приказ Министра здравоохранения Республики Казахстан от 30 ноября 2020 года № ҚР ДСМ-225/2020 «Об утверждении правил оказания скорой медицинской помощи, в том числе с привлечением медицинской авиации». https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2000021713

22. Кодекс Республики Казахстан «О здоровье народа и системе здравоохранения: от 7 июля 2020 года № 360-VI ЗРК». https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2000000360

23. Постановление Правительства Республики Казахстан от 24 ноября 2022 года №945 «Об утверждении Концепции развития здравоохранения Республики Казахстан на 2022 2029 годы». https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2200000945

24. Eaton G., Brown S., Raitt J. HEMS dispatch: A systematic review. Trauma . 2018; 20 (1): 3-10. https://doi.org/10.1177/1460408617721565

25. Алдонгаров А.С., Дубицкий А.А. Основные принципы оказания скорой медицинской помощи в форме санитарной авиации . Clinical Medicine of Kazakhstan . 2012; 4 (26): 79-82.

26. Edmunds C.T., Lachowycz K., McLachlan S., Downes A., Smith A., Major R., Barnard E.B.G. Nine golden codes: improving the accuracy of Helicopter Emergency Medical Services dispatch, a retrospective, multi-organisational study in the East of England. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2023; 31: 27. https://doi.org/10.1186/s13049-023-01094-w

27. Taylor C.B., Curtis K., Jan S., Newcombe M. Helicopter emergency medical services over-triage and the financial implications for major trauma centres in New South Wales, Australia. BMC Emergency Medicine . 2013; 13: 11. https://doi.org/10.1186/1471227X-13-11

28. Miles M.V.P., Beasley J.R., Reed H.E., Miles D.T., Haiflich A., Beckett A.R., et al. Overutilization of Helicopter Emergency Medical Services in Central Gulf Coast Region Results in Unnecessary Expenditure. Journal of Surgical Research . 2022; 273: 211-217. https://doi.org/10.1016/j.jss.2021.12.038

29. Roman J., Shank W., Demirjian J., Tang A., Vercruysse G.A. Overutilization of Helicopter Transport in the Minimally Burned: A Healthcare System Problem That Should Be Corrected. Journal of Burn Care and Research . 2020; 41 (1): 15-22. https://doi.org/10.1093/jbcr/irz143

30. Brown J.B., Smith K.J., Gestring M.L., Rosengart M.R., Billiar T.R., Peitzman A.B., et al. Comparing the Air Medical Prehospital Triage Score With Current Practice for Triage of Injured Patients to Helicopter Emergency Medical Services: A Cost-effectiveness Analysis. JAMA Surgery . 2018; 153 (3): 261-268. https://doi.org/10.1001/jamasurg.2017.4485

31. Udekwu P., Schiro S., Toschlog E., Farrell M., McIntyre S., Winslow J. Trauma system resource preservation: A simple scene triage tool can reduce helicopter emergency medical services overutilization in a state trauma system. Journal of Trauma and Acute Care Surgery . 2019; 87 (2): 315-321. https://doi.org/10.1097/TA.0000000000002309

32. Adcock A.K., Minardi J., Findley S., Daniels D., Large M., Power M. Value Utilization of Emergency Medical Services Air Transport in Acute Ischemic Stroke. Journal of Emergency Medicine . 2020; 59 (5): 687-692. https://doi.org/10.1016/j.jemermed.2020.08.005

33. Garner A.A., Scognamiglio A., Kamarova S. Effect of case identification changes on pre-hospital intubation performance indicators in an Australian helicopter emergency medical service. Emergency Medicine Australasia . 2025; 37 (1): e14508. https://doi.org/10.1111/1742-6723.14508

34. Di Rocco D., Pasquier M., Albrecht E., Carron P.N., Dami F. HEMS inter-facility transfer: a case-mix analysis. BMC Emergency Medicine . 2018; 18: 13. https://doi.org/10.1186/s12873-018-0163-8

35. Lichtenberger P.M., Peer M.F., Lindtner R.A., Schneider F., Wallner B., Wagner M. Helicopter vs. ground-based transfer for emergency interhospital transportation: A time and cost-efficiency analysis across varying transfer distances. Injury . 2025; 56 (7): 112359. https://doi.org/10.1016/j.injury.2025.112359

36. Vuorinen P., Setälä P., Hoppu S. Optimizing remote and rural prehospital resources using air transport of thrombectomy candidates. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicin. 2024; 32: 30. https://doi.org/10.1186/s13049-024-01203-3

37. Willis N., Gagnon K., Wong K., McGowan M., Nolan B. Use of Fixed Wing Modified Scene Air Ambulance Responses for Injured Patients in Northern Ontario: A Pilot Study. Air Medical Journal . 2024; 43 (2): 177-182. https://doi.org/10.1016/j.amj.2023.12.008

38. Quirion A., Ahghari M., Nolan B. Factors associated with non-optimal resource utilization of air ambulance for interfacility transfer of injured patients. Canadian Journal of Emergency Medicine . 2020; 22 (2): 45-54. https://doi.org/10.1017/cem.2019.475

39. Wong A., McParland A., Nolan B. Identifying causes of delay in interfacility transfer of patients by air ambulance. Canadian Journal of Emergency Medicine . 2020; 22 (2): 30-37. https://doi.org/10.1017/cem.2019.444

40. Bills H., Woodward L., Martin S. Longdistance transfer of unwell neonates: A case series. Journal of Paediatrics and Child Health . 2023; 59 (9): 1039-1046. https://doi.org/10.1111/jpc.16451

41. Kumagai T., Riko M., Satoh M., Kakimoto N., Sugimoto T., Ueda M., Okutani T., Higuchi R., Yagi S., Minami S., Higa A., Miyawaki M., Suzuki H. Wakayama Medical University Hospital perinatal helicopter ambulance service: 14 year review. Pediatrics International . 2018; 60 (1): 63-66. https://doi.org/10.1111/ped.13439

42. Rzońca E., Bączek G., Podgórski M., Gałązkowski R. Polish Medical Air Rescue Crew Interventions Concerning Neonatal Patients. Children . 2021; 8 (7): 557. https://doi.org/10.3390/children8070557

43. Enomoto Y., Tsuchiya A., Tsutsumi Y., Kikuchi H., Ishigami K., Osone J., Togo M., Yasuda S., Inoue Y. Characteristics of Children Cared for by a Physician-Staffed Helicopter Emergency Medical Service. Pediatric Emergency Care . 2021; 37 (7): 365-370. https://doi.org/10.1097/PEC.0000000000001608

44. Garner A.A., Lee A., Weatherall A. Physician staffed helicopter emergency medical service dispatch via centralised control or directly by crew: case identification rates and effect on the Sydney paediatric trauma system. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2012; 20: 82. https://doi.org/10.1186/17577241-20-82

45. Bastian N.D., Fulton L.V. Aeromedical evacuation planning using geospatial decisionsupport. Military Medicine . 2014; 179 (2): 174-182. https://doi.org/10.7205/MILMED-D-13-00432

46. Widener M.J., Ginsberg Z., Schleith D., Floccare D.J., Hirshon J.M., Galvagno S. Ground and Helicopter Emergency Medical Services Time Tradeoffs Assessed with Geographic Information. Aerospace Medicine and Human Performance . 2015; 86 (7): 620-627. https://doi.org/10.3357/ AMHP.4173.2015

47. Stassen W., Tsegai A., Kurland L. A Retrospective Geospatial Simulation Study of Helicopter Emergency Medical Services’ Potential Time Benefit Over Ground Ambulance Transport in Northern South Africa. Air Medical Journal . 2023; 42 (6): 440-444. https://doi.org/10.1016/j.amj.2023.07.005

48. Matsumoto H., Mashiko K., Hara Y., Yagi T., Hayashida K., Saito N., et al. Dispatch of Helicopter Emergency Medical Services Via . Journal of Advanced Automatic Collision Notification Emergency Medicine . 2016; 50 (3): 437-443. https://doi.org/10.1016/j.jemermed.2015.11.001

49. ter Avest E., Lambert E., de Coverly R., Tucker H., Griggs J., Wilson M.H., et al. Live video footage from scene to aid helicopter emergency medical service dispatch: a feasibility study. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2019; 27: 55. https://doi.org/10.1186/s13049-019-0632-4

50. Greenup E.P., Page M., Best D., Best T., Gibbs C. Patterns in the Use of Emergency Telemedicine Support in the Management of Traumatic Road Crashes. Telemedicine and e-Health . 2024; 30 (2): 579-584. https://doi.org/10.1089/tmj.2023.0125

51. Meyer B.C., Shifflett B., Meyer D.M., Agrawal K., Shahripour R.B., Modir R., et al. VISIION-L: Viz.ai implementation of stroke augmented intelligence and communications platform to improve indicators and outcomes for a comprehensive stroke center and network: Life Flight. A pilot experience. Journal of Stroke and Cerebrovascular Diseases . 2026; 35 (3): 108581. https://doi.org/10.1016/j.jstrokecerebrovasdis.2026.108581

52. Wilmer I., Chalk G., Davies G.E., Weaver A.E., Lockey D.J. Air ambulance tasking: Mechanism of injury, telephone interrogation or ambulance crew assessment? Emergency Medicine Journal . 2015; 32 (10): 813-816. https://doi.org/10.1136/emermed-2013-203204

53. Paddock S., Norman C. Telehealth training: Interprofessional mixed reality simulation in a retrieval service setting. Emergency Medicine Australasia . 2022; 34 (1): 134-136. https://doi.org/10.1111/1742-6723.13891

54. Bredmose P.P., Hagemo J., Røislien J., Østergaard D., Sollid S. In situ simulation training in helicopter emergency medical services: feasible for on-call crews? Advances in Simulation . 2020; 5: 7. https://doi.org/10.1186/s41077-020-00126-0

55. Borges L.L., Aguiar B.G.C., Haberland D.F., Guimarães C.C.V., Lima R.A., Souza B.B.S. Nursing competencies in aeromedical transport in the Brazilian Air Force: a descriptive study. Revista da Escola de Enfermagem da USP . 2024; 58: e20240129. https://doi.org/10.1590/1980-220XREEUSP-2024-0129en

56. Imoehl J., Steuerwald M.T., Cathers A.D. A Model Curriculum for a Helicopter Emergency Medicine Services Rotation for Resident Physicians. Journal of Education and Teaching in Emergency Medicine . 2020; 5 (3): 82-132. https://doi.org/10.21980/J8GP97

57. Агыбаев Г.Р., Дубицкий А.А. Совершенствование образовательных программ по повышению квалификации медицинского персонала санитарной авиации и скорой медицинской помощи Республики Казахстан. Астана медициналық журналы. 2019; 1 (99): 221-226.

58. Пивина Л.М., Батенова Г.Б., Байбусинова Ж.Т., Манарбеков Е.М., Дюсупов А.А., Уразалина Ж.М., Уйсенбаева Ш.О. Анализ текущей ситуации системы оказания скорой неотложной помощи и подготовки парамедиков в мире и в Республике Казахстан. Наука и Здравоохранение. 2020; 22 (2): 5-15.

59. Berkeveld E., Sierkstra T.C.N., Schober P., Schwarte L.A., Terra M., de Leeuw M.A., Bloemers F.W., Giannakopoulos G.F. Characteristics of helicopter emergency medical services dispatch cancellations during a six-year period in a Dutch HEMS region. BMC Emergency Medicine . 2021; 21: 50. https://doi.org/10.1186/s12873-021-00439-x

60. Giannakopoulos G.F., Bloemers F.W., Lubbers W.D., Christiaans H.M., van Exter P., de Lange-de Klerk E.S., Zuidema W.P., Goslings J.C., Bakker F.C. Criteria for cancelling helicopter emergency medical services dispatches. Emergency Medicine Journal . 2012; 29 (7): 582-586. https://doi.org/10.1136/emj.2011.112896

61. Zhang T., Baumber B., Smith J.A., Longeway M., Lewell M., Sawadsky B., Nolan B. Canceled Air Ambulance Trauma Scene Calls: A Prospective Observational Study of Causes and Outcomes of Trauma Auto-launch Cancellations. Air Medical Journal . 2022; 41 (5): 435-441. https://doi.org/10.1016/j.amj.2022.07.004

62. Heino A., Iirola T., Raatiniemi L., Nurmi J., Olkinuora A., Laukkanen-Nevala P., Virkkunen I., Tommila M. The reliability and accuracy of operational system data in a nationwide helicopter emergency medical services mission database. BMC Emergency Medicine . 2019; 19: 53. https://doi.org/10.1186/s12873-019-0265-y

63. Edwards K.H., FitzGerald G., Franklin R.C., Edwards M.T. Measuring More than Mortality: A scoping review of air ambulance outcome measures in a combined Institutes of Medicine and Donabedian quality framework. Australasian Emergency Care . 2021; 24(2): 147-159. https://doi.org/10.1016/j.auec.2020.10.002

64. Smedley W.A., Killian J., Stone K.L., Stephens S.W., Griffin R.L., Cox D.B., Kerby J.D., Jansen J.O. How Does Mission Ground Time Impact on Population Coverage of Aeromedical Retrieval Systems? Journal of Surgical Research . 2021; 258: 362-369. https://doi.org/10.1016/j.jss.2020.08.080

65. Skjærseth E.Å., Haugland H., Krüger A.J., Pleym L.E., Uleberg O. Developing Quality Indicators for Helicopter Emergency Medical Services Coordination in Norwegian Emergency Medical Communication Centrals: A Consensus Process. Air Medical Journal . 2021; 40 (1): 20-27. https://doi.org/10.1016/j.amj.2020.11.010

66. Вяльцин С.В., Мирзаева М.В., Вяльцин А.С., Пермяков А.Р., Калиева Е.Б. Роль санитарной авиации в оказании экстренной консультативной скорой медицинской помощи населению на примере Оренбургской области. Скорая медицинская помощь. 2025; 26 (4): 34-40.

67. Badaoui M., Vianen N.J., Van Ditshuizen J.C., Maissan I.M., Houmes R.J., Verhofstad M.H.J., Van Lieshout E.M.M., Van Vledder M.G. Patient profiles and P-HEMS specific interventions performed by a HEMS team in the Netherlands: A retrospective cohort study of 18,199 patients . European Journal of Trauma and Emergency Surgery . 2025; 51 (1): 299. https://doi.org/10.1007/s00068-025-02976-7

68. Hatami M., Marzaleh M.A., Bijani M., Peyravi M. Factors affecting the preparedness of Helicopter Emergency Medical Services in disasters: a systematic review. BMC Emergency Medicine . 2023; 23: 135. https://doi.org/10.1186/s12873-02300908-5

69. Thompson J., Rehn M., Sollid S.J.M. et al. European HEMS and Air Ambulance Committee. EHAC medical working group best practice advice on the role of air rescue and pre hospital critical care at major incidents. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2018; 26: 65. https://doi.org/10.1186/s13049-018-0522-1

70. Hardy S., Fattah S., Wisborg T., Raatiniemi L., Staff T., Rehn M. Systematic reporting to improve the emergency medical response to major incidents: a pilot study. BMC Emergency Medicine . 2018; 18: 4. https://doi.org/10.1186/s12873-018-0153-x

71. Harmsen A.M., Giannakopoulos G., Franschman G., Christiaans H., Bloemers F. Limitations in Prehospital Communication Between Trauma Helicopter, Ambulance Services, and Dispatch Centers. Journal of Emergency Medicine . 2017; 52 (4): 504-512. https://doi.org/10.1016/j.jemermed.2016.11.010

72. Ohsaka H., Nagasawa H., Ota S., Muramatsu K.I., Jitsuiki K., Ishikawa K., Yanagawa Y. Analysis of the Activities of a Physician-Staffed Helicopter in the Coronavirus Disease 2019 Pandemic Phase. Air Medical Journal . 2022; 41(4): 376-379. https://doi.org/10.1016/j.amj.2022.04.007

73. Röper J., Krohn M., Fleßa S., Thies K.C. Costing of helicopter emergency services: a strategic simulation based on the example of a German rural region. Health Economics Review . 2020; 10: 34. https://doi.org/10.1186/s13561-020-00287-8

74. Hirshon J.M., Galvagno S.M. Jr., Comer A., Millin M.G., Floccare D.J., Alcorta R.L., Lawner B.J., Margolis A.M., Nable J.V., Bass R.R. Maryland’s Helicopter Emergency Medical Services Experience From 2001 to 2011: System Improvements and Patients’ Outcomes. Annals of Emergency Medicine . 2016; 67 (3): 332-340.e3. https://doi.org/10.1016/j.annemergmed.2015.07.503

75. Strobel J., Rognås L., Steen E., Reis Miranda D., Schwietring J., Reifferscheid F., Böbel S., Rehn M. Same standards, different outcomes? Why clinical governance is essential to safe and consistent high-quality patient care: A call for a European Governance Alliance in HEMS. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2025; 33: 99. https://doi.org/10.1186/s13049-02501421-3

76. Kennedy M., Elcock M., Ellis D., Tall G. Pre-hospital and retrieval medicine: clinical governance and workforce models. Emergency Medicine Australasia . 2017; 29 (4): 467-469. https://doi.org/10.1111/1742-6723.12776

77. Snowsill M., Cracolici G., Wieder T., Allen G. Facilitated hospital-to-pre-hospital feedback for professional development (PHEM Feedback): a service evaluation using a self-reported questionnaire to understand the experiences of participating pre_British_ hospital clinicians in the first year of operation. Paramedic Journal . 2023; 8 (1): 42-52. https://doi.org/10.29045/14784726.2023.6.8.1.42

78. McHenry R.D., Moultrie C.E., Cadamy A.J., Corfield A.R., Mackay D.F., Pell J.P. Pre-hospital and retrieval medicine in Scotland: a retrospective cohort study of the workload and outcomes of the emergency medical retrieval service in the first decade of national coverage. Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine . 2023; 31: 39. https://doi.org/10.1186/s13049-02301109-6