Иондаушы сәулелену мен алты валентті хром әсерінен кейінгі егеуқұйрық миындағы тотығу күйзелісі мен қабынуға қарсы қалақай майының қорғаныш әсері

Зерттеудің мақсаты. Иондаушы сәулеленудің жеке әсері немесе алты валентті хроммен бірлескен әсер етуі жағдайында егеуқұйрық миындағы тотығу стрессі мен қабыну реакцияларына қарсы қалақай майының нейропротекторлық әсерін бағалау.

Материалдар және әдістер. Ересек ақ аталық тұқымды 65 егеуқұйрық кездейсоқ түрде бес топқа бөлінді (n=13/топ): бақылау, сәулелену, сәулелену + қалақай майы, сәулелену + Cr(VI), сәулелену + Cr(VI) + қалақай майы. Сәулеленуден кейін жеті тәулікте биохимиялық талдау жүргізу үшін ми тіндері алынды. Малонды диальдегид (МДА), глутатион (GSH), супероксиддисмутаза (СОД), каталаза (КАТ), ісік некрозының факторы-α (TNF-α) және интерлейкин-6 (IL-6) деңгейлері анықталды.

Нәтижелер және талқылау. Иондаушы сәулелену, әсіресе Cr(VI)-мен бірге әсер еткенде, антиоксиданттық қорғанысты айтарлықтай әлсіретіп, майлардың асқын тотығуын және ми тініндегі қабыну цитокиндерінің деңгейін жоғарылатты. Қалақай майымен алдын ала өңдеу СОД, КАТ және GSH деңгейлерін айтарлықтай арттырып, сәйкес ем қабылдамаған топтармен салыстырғанда МДА, TNF-α және IL-6 деңгейлерін едәуір төмендетті (p<0,05).

Қорытындылар. Қалақай майы иондаушы сәулеленудің жеке әсерінен де, алты валентті хроммен біріктірілген әсерінен де туындаған тотығу стрессі мен нейроқабынуды әлсіретті. Алынған нәтижелер қалақай майының эндогенді антиоксиданттық қорғанысты күшейту және қабыну реакцияларын тежеу арқылы нейропротекторлық қасиетке ие екенін көрсетеді.

1. Bhusal K.K., Magar S.K., Thapa R., Lamsal A., Bhandari S., Maharjan R., Shrestha S., Shrestha J. Nutritional and pharmacological importance of stinging nettle (Urtica dioica L.): A review. Heliyon. 2022; 8 (6): e09717. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e09717

2. Jaiswal V., Lee H.J. Antioxidant Activity of Urtica dioica: An Important Property Contributing to Multiple Biological Activities. Antioxidants (Basel). 2022; 11 (12): 2494. https://doi.org/10.3390/antiox11122494

3. Collin F. Chemical Basis of Reactive Oxygen Species Reactivity and Involvement in Neurodegenerative Diseases. Int. J. Mol. Sci. 2019; 20 (10): 2407. https://doi.org/10.3390/ijms20102407

4. Jha N.K., Jha S.K., Kar R., Nand P., Swati K., Goswami V.K. Nuclear factor-kappa β as a therapeutic target for Alzheimer’s disease. J. Neurochem. 2019; 150 (2): 113-137. https://doi.org/10.1111/jnc.14687

5. Ayala A., Muñoz M.F., Argüelles S. Lipid peroxidation: production, metabolism, and signaling mechanisms of malondialdehyde and 4-hydroxy-2-nonenal. Oxid. Med. Cell. Longev. 2014; 2014: 360438. https://doi.org/10.1155/2014/360438

6. Varesi A., Chirumbolo S., Campagnoli L.I.M., Pierella E., Piccini G.B., Carrara A., Ricevuti G., Scassellati C., Bonvicini C., Pascale A. The Role of Antioxidants in the Interplay between Oxidative Stress and Senescence. Antioxidants (Basel). 2022; 11 (7): 1224. https://doi.org/10.3390/antiox11071224

7. Roschek B. Jr., Fink R.C., McMichael M., Alberte R.S. Nettle extract (Urtica dioica) affects key receptors and enzymes associated with allergic rhinitis. Phytother. Res. 2009; 23 (7): 920-926. https://doi.org/10.1002/ptr.2763

8. Begić S., Horozić E., Alibašić H., Bjelić E., Seferović S., Kozarević E.C., et al. Antioxidant capacity and total phenolic and flavonoid contents of methanolic extracts of Urtica dioica L. by different extraction techniques. Int. Res. J. Pure Appl. Chem. 2020; 21 (23): 207-214. https://doi.org/10.9734/IR-JPAC/2020/v21i2330319

9. Draper H.H., Hadley M. Malondialdehyde determination as index of lipid peroxidation. Methods Enzymol. 1990; 186: 421-431. https://doi.org/10.1016/0076-6879(90)86135-i

10. Ellman G.L. Tissue sulfhydryl groups. Arch. Biochem. Biophys. 1959; 82 (1): 70-77.

11. Jollow D.J., Mitchell J.R., Zampaglione N., Gillette J.R. Bromobenzene-induced liver necrosis. Protective role of glutathione and evidence for 3,4-bromobenzene oxide as the hepatotoxic metabolite. Pharmacology. 1974; 11 (3): 151-69. https://doi.org/10.1159/000136485

12. Koroliuk M., Ivanova L., Maĭorova I., Tokarev V. A method of determining catalase activity. Lab. Delo. 1988; 1: 16-19.

13. Beauchamp C., Fridovich I. Superoxide dismutase: improved assays and an assay applicable to acrylamide gels. Anal. Biochem. 1971; 44 (1): 276-287. https://doi.org/10.1016/0003-2697(71)90370-8

14. Lowry O.H., Rosebrough N.J., Farr A.L., Randall R.J. Protein measurement with the Folin phenol reagent. J. Biol. Chem. 1951; 193 (1): 265-275.

15. Romano J., Kromrey J.D., Coraggio J., Skowronek J., Devine L. Exploring methods for evaluating group differences on the NSSE and other surveys: Are the t-test and Cohen’sd indices the most appropriate choices. Annual meeting of the Southern Association for Institutional Research. 2006; 14: 1-4.

16. Rahmati M., Keshvari M., Mirnasouri R., Chehelcheraghi F. Exercise and Urtica dioica extract ameliorate hippocampal insulin signaling, oxidative stress, neuroinflammation, and cognitive function in STZ-induced diabetic rats. Biomed. Pharmacother. 2021; 139: 111577. https://doi.org/10.1016/j.biopha.2021.111577

17. Obertreis B, Ruttkowski T, Teucher T, Behnke B, Schmitz H. Ex-vivo in-vitro inhibition of lipopolysaccharide stimulated tumor necrosis factor-alpha and interleukin-1 beta secretion in human whole blood by extractum urticae dioicae foliorum. Arzneimittelforschung. 1996; 46 (4): 389-394.

18. Ghasemi S., Moradzadeh M., Hosseini M., Beheshti F., Sadeghnia H.R. Beneficial effects of Urtica dioica on scopolamine-induced memory impairment in rats: protection against acetylcholinesterase activity and neuronal oxidative damage. Drug. Chem. Toxicol. 2019; 42 (2): 167-175. https://doi.org/10.1080/01480545.2018.1463238

19. Dhouibi R., Affes H., Salem M.B., Charfi S., Marekchi R., Hammami S., et al. Protective effect of Urtica dioica in induced neurobehavioral changes, nephrotoxicity and hepatotoxicity after chronic exposure to potassium bromate in rats. Environ. Pollut. 2021; 287: 117657. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2021.117657

20. Yıldızhan K., Demirtaş Ö.C., Uyar A., Huyut Z., Çakir T., Keleş Ö.F., Yener Z. Protective effects of Urtica dioica L. seed extract on liver tissue injury and antioxidant capacity in irradiated rats. Braz. J. Pharm. Sci. 2020; 56: e18354. https://doi.org/10.1590/s217597902019000318354

21. Nematgorgani S., Agah S., Shidfar F., Gohari M., Faghihi A. Effects of Urtica dioica leaf extract on inflammation, oxidative stress, ESR, blood cell count and quality of life in patients with inflammatory bowel disease. J. Herb. Med. 2017; 9: 32-41. https://doi.org/10.1016/j.hermed.2017.05.002

22. Abu Almaaty A.H., Mosaad R.M., Hassan M.K., Ali E.H.A., Mahmoud G.A., Ahmed H., Anber N., Alkahtani S., Abdel-Daim M.M., Aleya L., Hammad S. Urtica dioica extracts abolish scopolamine-induced neuropathies in rats. Environ. Sci. Pollut. Res. Int. 2021; 28 (14): 18134-18145. https://doi.org/10.1007/s11356-020-12025-y

23. Chira A., Dridi I., Rahmouni F., Ben Amor I., Gargouri B., Kallel C., Jamoussi K., El Feki A., Saoudi M. Neuroprotective and antioxidant effects of Urtica dioica extract against chlorpyrifos-induced toxicity: an in vivo study. 3 Biotech. 2025; 15 (4): 86. https://doi.org/10.1007/s13205-025-04239-z

24. Rahmati M., Keshvari M., Xie W., Yang G., Jin H., Li H., Chehelcheraghi F., Li Y. Resistance training and Urtica dioica increase neurotrophin levels and improve cognitive function by increasing age in the hippocampus of rats. Biomed Pharmacother. 2022; 153: 113306. https://doi.org/10.1016/j.biopha.2022.11330