«Жаңа Қазақстан» бағдарламасы аясында студенттердің когнитивтік жағдайына цифрлық орта мен ақпараттық артық жүктеменің әсері.

Зерттеу мақсаты. Зерттеу цифрлық технологияларды қарқынды пайдалану мен ақпарат ағынының шамадан тыс болуы білім алушылардың когнитивтік қызметіне, атап айтқанда зейінге, жадыға және ақпаратты өңдеу тиімділігіне қалай әсер ететінін анықтауға, сондай-ақ білім беру ортасының жоғары цифрлануы жағдайында академиялық үлгерімге төнетін ықтимал тәуекелдерді «Жаңа Қазақстан» бағдарламасы аясындағы білім беру трансформациясы контекстінде бағалауға бағытталған.

Материалдар және әдістер. Зерттеу барысында 54 жасөспірім (негізінен 17-18 жаста) арасында эмпирикалық сауалнама жүргізілді. Деректер 18 сұрақтан тұратын сауалнама арқылы жиналды, ол цифрлық құрылғыларды пайдалану ерекшеліктерін, алаңдаушылық жиілігін, оқу мінез-құлқын және когнитивтік жағдайлардың (зейін, жады, шоғырлану, шаршау) субъективті бағасын қамтыды. Алынған нәтижелер сипаттамалық статистика әдістері арқылы өңделіп, жалпы үрдістер мен өзара байланыстар анықталды.

Нәтижелер және талқылау. Алынған нәтижелер цифрлық құрылғыларды пайдаланудың жоғары деңгейін көрсетті: респонденттердің елеулі бөлігі (48,1%) күніне алты сағаттан астам уақытын желіде өткізеді. Қатысушылардың көбі оқу барысында жиі алаңдайтынын және тапсырмалар арасында ауысуға бейім екенін атап өтті. Респонденттердің жартысынан астамы (57,4%) зейінді шоғырландыру қабілетінің төмендегенін сезінеді, ал едәуір бөлігі (33,4%) жаңа меңгерілген материалды есте сақтауда қиындықтарға тап болатынын көрсетті. Сонымен қатар когнитивтік жүктеменің белгілері, соның ішінде шаршау және ақпараттық шамадан тыс жүктелу сезімі кең таралған. Анықталған үрдістер когнитивтік процестердің трансформациясын көрсетеді, ол ақпаратты өңдеу тереңдігінің төмендеуімен және зейіннің фрагментациясының күшеюімен сипатталады. «Жаңа Қазақстан» бағдарламасы аясында бұл цифрлық даму мен өскелең ұрпақтың тұрақты когнитивтік қызметін сақтау арасындағы қайшылықты қалыптастырады.

Қорытынды. Зерттеу нәтижелері цифрлық ортаның шамадан тыс әсері когнитивтік жүктеменің артуымен, соның ішінде зейіннің төмендеуімен және жады тиімділігінің әлсіреуімен байланысты екенін көрсетеді. Сонымен қатар студенттердің бұл әсерлерді түсінуі технологияларды саналы және реттелген түрде пайдалануға мүмкіндік береді. Цифрлық инновациялар мен когнитивтік әл-ауқат арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі болып қала береді.

1. Новый Казахстан: путь обновления и модернизации: Послание Президента Республики Казахстан К.-Ж. Токаева, 16 марта 2022 г. https://adilet.zan.kz/rus/docs/K22002022_1

2. Abeele M.V. Digital Wellbeing as a Dynamic Construct. Communication Theory. 2021; 31 (4): 932-955. https://doi.org/10.1093/ct/qtaa024

3. Carr, N. The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains. New York: W.W. Norton & Company; 2010: 276.

4. Delgado R.N., Allen D.E., Keefe M.G., Leon W.R.M., Ziffra R.S., Crouch E.E., Alvarez-Buylla A., Nowakowski T.J. Individual human cortical progenitors can produce excitatory and inhibitory neurons. Nature. 2022; 601: 397-403. https://doi.org/10.1038/s41586-021-04230-7

5. Flynn J.R. Are We Getting Smarter? Rising IQ in the Twenty-First Century. Cambridge: Cambridge University Press; 2009: 1-310. https://doi.org/10.1017/CBO9781139235679

6. Henkel L.A. Point-and-shoot memories: the influence of taking photos on memory for a museum tour. Psychol. Sci. 2014; 25 (2): 396-402. https://doi.org/10.1177/0956797613504438

7. Klingberg T. Training and plasticity of working memory. Trends Cogn. Sci. 2010; 14 (7): 317-324. https://doi.org/10.1016/j.tics.2010.05.002

8. Kong F., Meng S., Deng H., Wang M., Sun X. Cognitive Control in Adolescents and Young Adults with Media Multitasking Experience: a ThreeLevel Metaanalysis. Educational Psychology Review. 2023; 35: 22. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09746-0

9. Ophir E., Nass C., Wagner A.D. Cognitive control in media multitaskers. Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 2009; 106 (37): 15583-15587. https://doi.org/10.1073/pnas.0903620106

10. Prensky M.H. Sapiens Digital: From Digital Immigrants and Digital Natives to Digital Wisdom. Innovate: Journal of Online Education. 2009; 5 (3): 1. https://nsuworks.nova.edu/innovate/vol5/iss3/1/

11. Skulmowski A., Xu K.M. Understanding Cognitive Load in Digital and Online Learning: A New Perspective on Extraneous Cognitive Load. Educational Psychology Review. 2022; 34 (1): 171-196. https://doi.org/10.1007/s10648-021-09624-7

12. Spitzer M. Digitale Demenz: wie wir uns und unsere Kinder um den Verstand bringen. Stuttgart: Droemer; 2012: 367.

13. Tafesse W., Aguilar M.P., Sayed S., Tariq U. Digital Overload, Coping Mechanisms, and Student Engagement: An Empirical Investigation Based on the S-O-R Framework. SAGE Open. 2024; 14 (1): 1-14. https://doi.org/10.1177/21582440241236087

14. Yung H.T.Y., Bakar M.A.A., Ghani K.A., Hutasuhut I.J. Digital Juggling: How Media Multitasking Affects Working Memory Performance Among University Students. Journal of Cognitive Sciences and Human Development. 2024; 10 (2): 73-86. https://doi.org/10.33736/jcshd.7678.2024