Қазақстан өңірлерінде жарақаттардан болатын мерзімінен бұрынғы өлім-жітім

Кіріспе. Көптеген елдер, соның ішінде Қазақстан да, денсаулық сақтау қызметтерімен жалпыға бірдей қамтылуға қол жеткізуді және денсаулық саласындағы теңсіздікті азайтуды мақсат етеді. Бұл ретте салауатты өмір салтын қалыптастыруға, жарақаттанудың алдын алуға және денсаулық сақтау жүйесін тұрақты қаржыландыруды қамтамасыз етуге ерекше көңіл бөлінеді.

Мақсат . Қазақстанның алты өңірінде жарақаттардан болатын мерзімінен бұрынғы өлім-жітімнің өңірлік айырмашылықтарын талдау. Бұл жарақаттардың жалпы өлім көрсеткішінің аздап төмендеуіне қарамастан, өлімнің жетекші себептерінің бірі болып қала беретінін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Материалдар және әдістер. 2014 2021 жылдар аралығындағы Денсаулық сақтауды дамытудың ұлттық ғылыми орталығының деректері негізінде 75 жасқа дейінгі тұлғалар арасында мерзімінен бұрынғы өлім-жітім көрсеткіштері (PMR) есептелді. Талдау жыныс бойынша бөлініп, АХЖ10 (жазатайым оқиғалар мен жарақаттар бөлімі) жіктемесіне сәйкес жүргізілді. Көрсеткіштердің жалпы өзгерісін және зерттелген кезең ішіндегі өзгеру қарқынын бағалау мақсатында мерзімінен бұрынғы өлім-жітімнің абсолюттік және салыстырмалы өзгерістері есептелді.

Нәтижелер және талқылау. Солтүстік Қазақстан облысында мерзімінен бұрынғы өлім-жітімнің ең жоғары көрсеткіштері тіркелді: 2014 жылғы 148,15-тен 2021 жылы 188,80-ге дейін өскен. Ал Атырау облысында ең төмен көрсеткіштер байқалды, олар 2014 жылғы 69,54-тен 2021 жылы 111,17-ге дейін ауытқыған. Шығыс Қазақстан облысында өлім-жітімнің ең жоғары салыстырмалы өсімі (63,3%) тіркелді: ерлер арасында 62,5%, әйелдер арасында 63,4%. Атырау облысында ерлер арасында айтарлықтай өсім (74,6%) байқалса, әйелдер арасында өсім төменірек (23,5%) болды, жалпы көрсеткіш 59,9%-ды құрады. Абсолюттік өзгерістер бойынша Шығыс Қазақстан облысы (83,76) көш бастады, одан кейін Ақмола (55,22) және Батыс Қазақстан облыстары (53,96) орналасты, ал ең төмен өзгеріс Жамбыл облысында тіркелді (26,26).

Қорытынды. Алынған деректер Қазақстанда мерзімінен бұрынғы өлім-жітімнің өңірлік және гендерлік айырмашылықтарының айтарлықтай екенін көрсетеді. Бұл анықталған айырмашылықтарды азайтуға бағытталған мақсатты денсаулық сақтау шаралары мен саясатты әзірлеу қажеттігін айқындайды.

1. Kieny M.P., Bekedam H., Dovlo D., Fitzgerald J., Habicht J., Harrison G., Kluge H., Lin V., Menabde N., Mirza Z., Siddiqi S., Travis P. Strengthening health systems for universal health coverage and sustainable development. Bulletin of the World Health Organization . 2017; 95 (7): 537-539. https://doi.org/10.2471/BLT.16.187476

2. Royston G., Pakenham-Walsh N., Zielinski C. Universal access to essential health information: accelerating progress towards universal health coverage and other SDG health targets. BMJ Glob Health. 2020; 5 (5): e002475. https://doi.org/1136/bmjgh-2020-002475

3. Ranabhat C.L, Acharya S.P, Adhikari C, Kim C.B. Universal health coverage evolution, ongoing trend, and future challenge: A conceptual and historical policy review. Front Public Health. 2023; 11: 1041459. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1041459

4. Hajjar K., Lillo L., Martinez D.A., Hermosilla M., Risko N. Association between universal health coverage and the disease burden of acute illness and injury at the global level. BMC Public Health. 2023; 23 (1): 735. https://doi.org/10.1186/s12889-023-15671-2

5. James S.L., Castle C.D., Dingels Z.V., Fox J.T., Hamilton E.B., Liu Z., Roberts N.L.S., Sylte D.O., Bertolacci G.J., Cunningham M., Henry N.J., LeGrand K.E., Abdelalim A., Abdollahpour I., Abdulkader R.S., Abedi A., Abegaz K.H., Abosetugn A.E., Abushouk A.I., Adebayo O. M., Vos T. Estimating global injuries morbidity and mortality: methods and data used in the Global Burden of Disease 2017 study. Injury prevention. 2020; 26 (1): i125-i153. https://doi.org/10.1136/ injuryprev-2019-043531

6. Alberdi F., García I., Atutxa L., Zabarte M.; Trauma and Neurointensive Care Work Group of the SEMICYUC. Epidemiology of severe trauma. Med. Intensiva. 2014; 38 (9): 580-588. https://doi.org/10.1016/j.medin.2014.06.012

7. Wang L.J, Ning P.S, Yin P, Cheng P.X, Schwebel D.C, Liu J.M, et al. Road traffic mortality in China: analysis of national surveillance data from 2006 to 2016. Lancet Public Health. 2019; 4: e245255. https://doi.org/10.1016/S2468-2667(19)30057-X

8. Alibudbud R. Suicide among the youth and school-based suicide prevention: Exemplar and reflections from the Philippines. Asian J. Psychiatr. 2023; 83: 103538. https://doi.org/10.1016/j. ajp.2023.103538

9. Chen F.N, Yang Y, Liu G.Y. Social change and socioeconomic disparities in health over the life course in China: a cohort analysis. Am. Sociol. Rev. 2010; 75: 126-150. https://doi.org/10.1177/0003122409359165

10. Kang D.H, Marques A.H, Yang J.H, et al. Suicide prevention strategies in South Korea: What we have learned and the way forward. Asian J. Psychiatr. 2025; 104: 104359. https://doi.org/10.1016/j.ajp.2025.104359

11. García M.C., Rossen L.M., Matthews K., Guy G., Trivers K.F., Thomas C.C., Schieb L., Iademarco M.F.; Preventable Premature Deaths from the Five Leading Causes of Death in Nonmetropolitan and Metropolitan Counties, United States, 20102022. Morbidity and mortality weekly report. Surveillance summaries. 2024; 73 (2): 1-11. https://doi.org/10.15585/mmwr.ss7302a1

12. Kosherbayeva L., Akhtayeva N., Tolganbayeva K., Samambayeva A. Trends in Avoidable Mortality in Kazakhstan From 2015 to 2021. International journal of health policy and management . 2024; 13: 7919. https://doi.org/10.34172/ijhpm.2024.7919

13. Igissinov N., Aubakirova A., Orazova G., et al. Prediction Mortality Rate Due to the Road-Traffic Accidents in Kazakhstan. Iran J. Public Health. 2020; 49 (1): 68-76.

14. Pliska N. Epidemiology of traumatic injuries and associated infectious complications in the Republic of Kazakhstan . J. Med. Life. 2022; 15 (4): 509-514. https://doi.org/10.25122/jml-2021-0377

15. 15. National Highway Traffic Safety Administration. US Census Bureau American Community Survey. Fatality Analysis Reporting System (FARS), 2016-2020 . https://www-fars.nhtsa.dot.gov/Main/index.aspx

16. Stevens J.A, Lee R. The potential to reduce falls and avert costs by clinically managing fall risk. Am. J. Prev. Med. 2018; 55: 290-297. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2018.04.035

17. Bhalla K., Harrison J., Shahraz S., Abraham J., Bartels D., Yeh P.-H., et al. Burden of road injuries in Sub-Saharan Africa . 2014; 6 (2): 103. http://pubdocs.worldbank.org/en/356861434469785833/ Road-Safety-Burden-of-Injuries-in-Africa.pdf.

18. Matzopoulos R., Prinsloo M., Pillay-Van Wyk V., Gwebushe N., Mathews S., Martin L.J., et al. Injury-related mortality in south africa: A retrospective descriptive study of postmortem investigations. Bull World Health Organ . 2015; 93 (5): 303-313. https://doi.org/10.2471/BLT.14.145771

19. CDC. WISQARS fatal injury data visualization . https://wisqars.cdc.gov/data/lcd/home

20. Jang H., Lee W., Kim Y.O, Kim H. Suicide rate and social environment characteristics in South Korea: the roles of socioeconomic, demographic, urbanicity, general health behaviors, and other environmental factors on suicide rate. BMC Public Health. 2022; 22 (1): 410. https://doi.org/10.1186/s12889022-12843-4

21. Altangerel P., Damdinbazar O., Borgilchuluun U., Batbayar D., Erdenebat B., Purevdorj T., Yundendorj G. An Exploration of Productivity Costs and Years of Potential Life Lost: Understanding the Impact of Premature Mortality From Injury in Mongolia. Health services insights. 2023; 16: https://doi.org/10.1177/11786329231212295

22. Fernandes N.M., Mendonça M.D.L.L., Gomez L.F. The burden of mortality due to injury in Cabo Verde, 2018. PLoS One. 2023; 18 (3): e0278589. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0278589