Қазақстанда қауіпсіз басқарылатын сумен қамтамасыз етудің медико-әлеуметтік мәселелері

Бүгінгі таңда ауыз судың сапасы халықтың денсаулығы мен санитарлық-эпидемиологиялық әл-ауқатына жауап беретін негізгі факторлардың бірі болып табылады. Қазақстан Республикасы халқының орталықтандырылған сумен жабдықтауға қол жеткізудегі қол жеткізген жетістіктеріне қарамастан, атап айтқанда, ауылдық өңірлерде қауіпсіз ауыз сумен қамтамасыз етудің біркелкі еместігіне, инфрақұрылымның тозуына, жер үсті және жер асты көздерінің ластануына, сондай-ақ су сапасын тазарту және мониторингілеу жүйелерінің тиімділігінің жеткіліксіздігіне байланысты медико-әлеуметтік мәселелер сақталуда.

Осы шолудың мақсаты ауыз сумен жабдықтаудың өзекті мәселелеріне және су сапасының Қазақстан халқының денсаулығына әсеріне арналған қазіргі заманғы ғылыми деректерді талдау болды. Жұмыста ғылыми әдебиеттерді, халықаралық есептерді және ресми статистикалық деректерді талдауды қамтитын аралас тәсіл қолданылды. Іздеу PubMed, Scopus, Web of science, eLibrary және Google Scolar дерекқорларында, сондай-ақ ДДҰ, UNICEF, Дүниежүзілік банк және Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми сайттарында жүзеге асырылды. Шолу 38 дереккөзді қамтыды. Қазақстанның жекелеген өңірлерінде нитраттар, мышьяк, қорғасын, темір және сынапты қоса алғанда, табиғи-геохимиялық ерекшеліктерімен де, антропогендік әсерімен де байланысты ауыз судың бірқатар химиялық көрсеткіштері бойынша асып кетулер сақталатыны анықталды. Судың микробиологиялық ластану жағдайлары, әсіресе ауылдық жерлерде және су тасқыны кезінде байқалады. Дәстүрлі және жаңа ластаушы заттардың, соның ішінде PFAS және микропластиктердің әсер ету қаупі қарастырылады. Ластанған суды ұзақ уақыт тұтыну инфекциялық, жүрек-қан тамырлары, онкологиялық, нефрологиялық және репродуктивті бұзылулар қаупінің жоғарылауымен байланысты, әсіресе халықтың осал топтары арасында. Жекелеген канцерогенді заттар бойынша отандық талаптардың қатаңдығын анықтаған Қазақстан Республикасы, ДДҰ және ЕО ауыз суының сапа нормативтеріне салыстырмалы талдау жүргізілді. Алынған деректер Қазақстан халқын қауіпсіз ауыз сумен қамтамасыз ету үшін сумен жабдықтау жүйелерін жаңғырту, нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру, зертханалық мониторингті күшейту және су тазартудың заманауи технологияларын енгізу қажеттігін көрсетеді.

1. Guidelines for drinking-water quality . Geneva: WHO; 2022: 614.

2. WHO & UNICEF. 1 in 4 people globally still lack access to safe drinking water. https://www.who.int/news/item/26-08-2025-1-in-4-people-globally-stilllack-access-to-safe-drinking-water---who--unicef

3. Качество воды в Казахстане: опубликован список загрязнённых рек и водохранилищ. https://bes.media/news/eksperti-cacf-predstavilineuteshitelnuyu-otsenku-kachestva-vodi-vkazahstane/

4. Amid record spending on the war millions in Russia still lack clean water. https://meduza.io/en/ feature/2025/11/18/amid-record-spending-on-thewar-millions-in-russia-still-lack-clean-drinking-water

5. Казахстан присоединяется к Протоколу по проблемам воды и здоровья ЕЭК ООНВОЗ/Европа с целью обеспечения безопасного и устойчивого водоснабжения, санитарии и гигиены для всех. https://unece.org/ru/environment/press/kazakhstan-prisoedinyaetsya-k-protokolu-poproblemam-vody-i-zdorovya-eek-oon

6. Sustainable Development Goal 6. Clean Water and Sanitation Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all. https://kazakhstan.un.org/en/sdgs/6/progress.

7. 7. Progress on household drinking water, sanitation and hygiene 2000-2024: Special focus on inequalities. https://data.unicef.org/resources/jmpreport-2025/

8. Omarova A., Kalishev M. The status of household and drinking water supply of the rural population of Karaganda region. Астана медициналық журналы. 2017; 4: 123-128.

9. Krasnopyorova M., Gorlachev I., Kharkin P., Severinenko M., Zheltov D. Study of the Trace Element Composition of Drinking Water in Almaty City and Human Health Risk Assessment. International Journal of Environmental Research and Public Health . 2025; 22 (4): 560. https://doi.org/10.3390/ijerph22040560

10. Постановление Правительства Республики Казахстан от 25 декабря 2024 года №1102 «Об утверждении Национального проекта «Модернизация энергетического и коммунального секторов». https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400001102

11. Экологические индикаторы мониторинга и оценки окружающей среды. https://stat.gov.kz/ru/ecologic-indicators/28428/drinking_water_quality/

12. Omarova A.O., Tussupova K.M., Berndtsson R., Kalishev M.G. Burden of waterrelated diseases in developing countries. Наука и здравоохранение. 2017; 3: 95-109.

13. Приказ Министра здравоохранения Республики Казахстан от 24 ноября 2022 года №ҚР ДСМ-138 «Об утверждении Гигиенических нормативов показателей безопасности хозяйственно-питьевого и культурно-бытового водопользования». https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2200030713

14. Previous editions of the Guidelines for Drinking-water Quality. https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/watersanitation-and-health/water-safety-and-quality/drinking-water-quality-guidelines/previous-editions

15. Chemical hazards in drinking-water. Guidelines for drinking-water quality. Geneva: WHO; 2022: 168-170.

16. Arsenic in drinking-water: background document . Geneva: WHO; 2022: 18.

17. Санитарно-эпидемиологические правила и нормативы. СанПиН 2.1.4.1074-01 «Питьевая вода и водоснабжение населенных мест». https://files.stroyinf.ru/Data1/9/9742/

18. Требования к качеству питьевой воды (СанПин 2.1.4.1074-01). https://water2you.ru/ndocs/pdk_sanpin/

19. PFOS and PFOA in Drinking-water: Background document for development of WHO Guidelines for Drinking-water Quality. https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/water-sanitation-and-health/chemical-hazards-in-drinking-water/per-and-polyfluoroalkyl-substances

20. Microplastics in drinking-water. https://www.who.int/publications/i/item/9789241516198

21. Microplastics in drinking-water . Geneva: WHO; 2019: 124.

22. Казахстан усилил санэпиднадзор за питьевой водой и пищевыми продуктами в связи со вспышкой кишечной инфекции в Европе. https://prg.kz/Document/?doc_id=30997462

23. Dudarev A.A., Dushkina E.V., Sladkova Y.N., Alloyarov P.R., Chupakhin V.S., Dorofeyev V.M., Kolesnikova T.A., Fridman K.B., Evengard B., Nilsson L.M. Food and water security issues in Russia II: water security in general population of Russian Arctic, Siberia and Far East, 2000-2011. Int. J. Circumpolar. Health. 2013; 72: 22646. https://doi.org/10.3402/ijch.v72i0.22646

24. Frongillo E.A. Intersection of Food Insecurity and Water Insecurity. J. Nutr. 2023; 153 (4): 922-923. https://doi.org/10.1016/j.tjnut.2023.02.024

25. Diarrhoeal disease. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease

26. Beisenova R., Tussupova K., Tazitdinova R., Tulegenova S., Rakhymzhan Z., Orkeyeva A., Alkhanova Y., Myrzagaliyeva A., Nugmanov A., Zhupysheva A. Perceived and Physical Quality of Drinking Water in Pavlodar and Akmola Rural Regions of Kazakhstan. Sustainability . 2024; 16 (17): 7625. https://doi.org/10.3390/su16177625

27. Tleuova Z., Snow D.D., Mukhamedzhanov M., Ermenbay A. Relation of Hydrogeology and Contaminant Sources to Drinking Water Quality in Southern Kazakhstan. Water . 2023; 15 (24): 4240. https://doi.org/10.3390/w15244240

28. Turdiyeva K., Lee W. Comparative analysis and human health risk assessment of contamination with heavy metals of Central Asian rivers. Heliyon . 2023; 9 (6): e17112. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e17112

29. Arsenic . https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/arsenic

30. Exposure to arsenic: a major public health concern. https://www.who.int/publications/i/item/WHO-CED-PHE-EPE-19.4.1

31. Hong Y.S., Song K.H., Chung J.Y. Health J. Prev. Med. effects of chronic arsenic exposure. Public Health. 2014; 47 (5): 245-52. https://doi.org/10.3961/jpmph.14.035

32. Sailaukhanuly Y., Azat S., Kunarbekova M., Tovassarov A., Toshtay K., Tauanov Z., Carlsen L., Berndtsson R. Health Risk Assessment of Nitrate in Drinking Water with Potential Source Identification: A Case Study in Almaty, Kazakhstan. Int. J. Environ. Res. Public Health . 2023; 21 (1): 55. https://doi.org/10.3390/ijerph21010055

33. Bommarito P.A., Fry R.C. Developmental windows of susceptibility to inorganic arsenic: a survey of current toxicologic and epidemiologic data. Toxicol. Res. (Camb). 2016; 5 (6): 1503-1511. https://doi.org/10.1039/c6tx00234j

34. 34. Republic of Kazakhstan : Climate Change Impacts and Adaptation Measures in the Water, Agriculture and Rangelands sectors https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062426135027264

35. Amirgaliyev N.A., Madibekov A.S., Normatov I.Sh. About the criteria of estimation of surface water quality of Kazakhstan on the basis of accounting of its natural features. News of National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. 2019; 4: 188-198. https://doi.org/10.32014/2019.2518-170X.114

36. Omarova A., Tussupova K., Berndtsson R., Kalishev M., Sharapatova K. Protozoan Parasites in Drinking Water: A System Approach for Improved Water, Sanitation and Hygiene in Developing Countries. Int. J. Environ. Res. Public Health. 2018; 15 (3): 495. https://doi.org/10.3390/ijerph15030495

37. Exposure to lead: a major public health concern: preventing disease through healthy environments . Geneva: WHO; 2021: 8.

38. Omarova A.O., Tussupova K.M., Berndtsson R., & Kalishev M.G. Medical and social significance of water supply, sanitation and hygiene in human activity. Вестник Казахского Национального медицинского университета. 2017; 3: 193-197.