Тірек-қимыл аппараты бұзылыстары кезінде инклюзивті денсаулық сақтау: жаһандық тәсілдер және Қазақстан тәжирибесі

Инклюзивті денсаулық сақтау қазіргі таңда қоғамдық денсаулық сақтаудың маңызды бағыты болып табылады. Тірек-қимыл аппараты бұзылыстары (ТҚАБ/MSD) -бұл сүйек, буын, бұлшықет және дәнекер тіндердің 150-ден астам ауруларын қамтитын кең таралған патологиялар. Қазіргі таңда ТҚАБ қоғамдық денсаулық сақтаудың маңызды бағыттарының бірі болып саналады, себебі олар еңбекке қабілеттілікті төмендетіп, әлеуметтік-экономикалық шығындарға әкеледі.

Ғаламдық зерттеулерге сәйкес, тірек-қимыл аппараты бұзылыстары кең таралған, әлемде шамамен 1,71 млрд адам осы аурулармен өмір сүреді, олар барлық мүгедектік жылдарының 17%-ына дейінгі үлесін құрайды, тек бел ауруының өзі (low back pain) 570 млн адамда кездеседі, сондықтан бұл патологиялар қазіргі уақытта әлемдегі мүгедектіктің негізгі себептерінің бірі болып саналады.

Қазақстанда 2030 жылға дейін инклюзивті қоғамды дамыту Тұжырымдамасында көрсетілген бағыт медициналық-әлеуметтік модельден әлеуметтік-құқықтық модельге көшуді көздейді, яғни мүгедектігі бар адамдарды қоғамның толыққанды мүшелері ретінде қарастырып, олардың қоғамдық өмірге қатысуына кедергі келтіретін барлық тосқауылдарды жоюды міндеттейді.

Тірек-қимыл аппараты бұзылыстары бар адамдардың денсаулық жағдайына қатысты проблемалық мәселелерді анықтау және олардың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған зерттеулерді айқындау мақсатында ғылыми әдебиеттердің деректер базалары бойынша кешенді іздеу жүргізілді. Бұл ретте халықаралық және отандық жарияланымдар, соның ішінде, MEDLINE, Scopus және PubMed базаларындағы, сондай-ақ лицензияланған ғылыми журналдардағы мақалалар талданды.

Іздеу барысында inclusion, quality of life, people with musculoskeletal disorders (MSD), health factors, determinants, public health кілт сөздері қолданылып, нәтижесінде 200-ден астам жарияланым анықталды. Іздеу тереңдігі: 2017 – 2025 жылдар, қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі материалдар қарастырылды, соның негізінде талдауға 50 ғылыми мақала іріктеліп алынды.

Осылайша, қазіргі заманғы ғылыми дәлелдер тірек-қимыл аппараты бұзылыстарын тек клиникалық және медициналық мәселе ретінде ғана емес, сонымен қатар мүгедектіктің осы санатындағы адамдар үшін инклюзивті денсаулық сақтауды дамыту талап ететін, өмір сүру сапасын жақсартуға әлеуметтікбағдарланған тәсілдерді қажет ететін қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінің кешенді міндеті ретінде қарастыру қажеттігін көрсетеді.

1. World Health Organization. Musculoskeletal health. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/musculoskeletal-conditions

2. Gréaux M., Moro M.F., Kamenov K., Russell A.M., Barrett D., Cieza A. Health equity for persons with disabilities: a global scoping review on barriers and interventions in healthcare services. Int. J. Equity. Health. 2023; 22 (1): 236. https://doi.org/10.1186/s12939-023-02035-w

3. GBD 2019 Diseases and Injuries Collaborators. Global burden of 369 diseases and injuries in 204 countries and territories, 1990-2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. Lancet. 2020; 396 (10258): 1204-1222. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30925-9

4. Cieza A., Causey K., Kamenov K., Hanson S.W., Chatterji S., Vos T. Global estimates of the need for rehabilitation based on the Global Burden of Disease study 2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. Lancet. 2021; 396 (10267): 2006-2017. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)32340-0

5. Bevan S. Economic impact of musculoskeletal disorders (MSDs) on work in Europe. Best. Pract. Res. Clin. Rheumatol. 2015; 29 (3): 356-373. https://doi.org/10.1016/j.berh.2015.08.002

6. Sick on the job? Myths and realities about mental and musculoskeletal health. https://www.oecd.org/health/sick-on-the-job-9789264307992-en.htm

7. Самойлов Н.Г., Петров Д.С., Коновалов О.Е. Медико-психологическая концепция инклюзивного здравоохранения. Проблемы социальной гигиены, здравоохранения и истории медицины. 2024; 32 (5): 887-891. https://doi.org/10.32687/0869-866X-2024-32-5-887-891

8. Graham L.J., Medhurst M., Malaquias C., Tancredi H., de Bruin C., Gillett-Swan J., Poed S., Spandagou I., Carrington S., Cologon K. Beyond Salamanca: a citation analysis of the CRPD/GC4 relative to the Salamanca Statement in inclusive and special education research. International Journal of Inclusive Education. 2023; 27 (2): 123-145. https://doi.org/10.1080/13603116.2020.1831627

9. Jahan S., Islam R., Rahman T., Kabir M.F., Islam M.W., Hossain K., Hossain K.M.A., Hossain M.Z., Rahman E., Chakrovorty S.K., Sarker A.H., Moula G., Antara A., Afridi S. The assessment of musculoskeletal disorders, quality of life, and comorbidities in older people in Bangladesh. Front. Public Health. 2023; 11: 1269444. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1269444

10. Alzahrani H., Alotaibi N., Alshahrani A., Alkhathami K.M., Alshehri Y.S., Alzhrani M., Alshehri F.H., Almeheyawi R., Aljulaymi I.S., Alsufiany M., Sadarangani K.P., Allam H.H., Barcaccia B. Self-Reported Moderate-to-Vigorous Physical Activity: Its Association with Health-Related Quality of Life in a Large Cohort of People with Chronic Diseases. Healthcare (Basel). 2023; 11 (23): 3057. https://doi.org/10.3390/healthcare11233057

11. Hashem M., AlMohaini R.A., Alharbi T.M., Aljurfi M.M., Alzmamy S.A., Alhussainan F.S. Impact of Musculoskeletal Pain on Health-Related Quality of Life Among Adults in Saudi Arabia. Cureus. 2024; 16 (3): e57053. https://doi.org/10.7759/cureus.57053

12. Tahernejad A., Makki F., Rezaei E., Marzban H., Tahernejad S., Sahebi A. Musculoskeletal disorders in emergency medical services personnel: a systematic review and meta-analysis. Public Health. 2024; 237: 107-115. https://doi.org/10.1016/j.puhe.2024.08.020

13. Sapp R.W., Lee E., Bereknyei Merrell S., Schillinger E., Lau J.N., Feldman H.M., Poffenberger C.M. Disability health in medical education: development, implementation, and evaluation of a pilot curriculum at Stanford School of Medicine. Front Med. (Lausanne). 2024; 11: 1355473. https://doi.org/10.3389/fmed.2024.1355473

14. Қазақстанда мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қолдау шаралары туралы, Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, 2025. https://www.gov.kz/memleket/entities/enbek/press/news/details/985561?lang=ru

15. «Қазақстан Республикасындағы инклюзивті саясаттың 2025 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 30 желтоқсандағы № 1143 қаулысы. https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400001143

16. Graham L.J., Medhurst M., Malaquias C., Tancredi H., de Bruin C., Gillett-Swan J., Poed S., Spandagou I., Carrington S., Cologon K. Beyond Salamanca: a citation analysis of the CRPD/GC4 relative to the Salamanca Statement in inclusive and special education research. International Journal of Inclusive Education. 2023; 27 (2): 123-145. https://doi.org/10.1080/13603116.2020.1831627

17. World Health Organization. WHO Disability Health Equity Initiative, 2025. https://www.who.int/initiatives/disability-health-equity-initiative

18. Ingram R., Ainscow M. Three decades on from Salamanca: it’s time to think differently about inclusive education. International Journal of Inclusive Education. 2025: 1-16. https://doi.org/10.1080/13603116.2025.2594156

19. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 7 шілдедегі № 319 «Білім туралы» Заңы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319

20. Елисеева И.Г. Психолого-педагогическое сопровождение школьников с особыми образовательными потребностями: индивидуализированный подход. Особенности развития инклюзивного образования международный опыт и отечественная практика. Астана; 2017: 9-12.

21. Мукатова М.Е., Мухамедханова А.К. Инклюзивное образование в Казахстане: Состояние и перспективы школьников с особыми образовательными потребностями: индивидуализированный подход. Особенности развития инклюзивного образования международный опыт и отечественная практика. Астана; 2017: 21-25.

22. Beaudart C., Biver E., Bruyère O., Cooper C., Al-Daghri N., Reginster J.Y., Rizzoli R. Quality of life assessment in musculo-skeletal health. Aging Clin. Exp. Res. 2018; 30 (5): 413-418. https://doi.org/10.1007/s40520-017-0794-8

23. Briggs A.M., Woolf A.D., Dreinhöfer K., Homb N., Hoy D.G., Kopansky-Giles D., Åkesson K., March L. Reducing the global burden of musculoskeletal conditions. Bull World Health Organ. 2018; 96 (5): 366-368. https://doi.org/10.2471/BLT.17.204891

24. Safiri S., Kolahi A.A., Cross M., Hill C., Smith E., Carson-Chahhoud K., Mansournia M.A., Almasi-Hashiani A., Ashrafi-Asgarabad A., Kaufman J., Sepidarkish M., Shakouri S.K., Hoy D., Woolf A.D., March L., Collins G., Buchbinder R. Prevalence, Deaths, and Disability-Adjusted Life Years Due to Musculoskeletal Disorders for 195 Countries and Territories 1990-2017. Arthritis Rheumatol. 2021; 73 (4): 702-714. https://doi.org/10.1002/art.4157125

25. Hartvigsen J., Hancock M.J., Kongsted A., Louw Q., Ferreira M.L., Genevay S., Hoy D., Karppinen J., Pransky G., Sieper J., Smeets R.J., Underwood M.; Lancet Low Back Pain Series Working Group. What low back pain is and why we need to pay attention. Lancet. 2018; 391 (10137): 2356-2367. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)30480-X

26. Foster N.E., Anema J.R., Cherkin D., Chou R., Cohen S.P., Gross D.P., Ferreira P.H., Fritz J.M., Koes B.W., Peul W., Turner J.A., Maher C.G.; Lancet Low Back Pain Series Working Group. Prevention and treatment of low back pain: evidence, challenges, and promising directions. Lancet. 2018; 391 (10137): 2368-2383. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)30489-6

27. Smith B.H., Elliott A.M., Chambers W.A., Smith W.C., Hannaford P.C., Penny K. The impact of chronic pain in the community. Fam. Pract. 2001; 18 (3): 292-299. https://doi.org/10.1093/fampra/18.3.292

28. Blyth F.M., March L.M., Brnabic A.J., Jorm L.R., Williamson M., Cousins M.J. Chronic pain in Australia: a prevalence study. Pain. 2001; 89 (2-3): 127-134. https://doi.org/10.1016/s0304-3959(00)00355-9

29. Busija L., Ackerman I.N., Haas R., Wallis J., Nolte S., Bentley S., Miura D., Hawkins M., Buchbinder R. Adult Measures of General Health and Health-Related Quality of Life. Arthritis Care Res (Hoboken). 2020; 72 (10): 522-564. https://doi.org/10.1002/acr.24216

30. GBD 2021 Diseases and Injuries Collaborators. Global incidence, prevalence, years lived with disability (YLDs), disability-adjusted lifeyears (DALYs), and healthy life expectancy (HALE) for 371 diseases and injuries in 204 countries and territories and 811 subnational locations, 1990-2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021. Lancet. 2024; 403 (10440): 2133-2161. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(24)00757-8

31. Gjesdal K., Dysvik E., Furnes B. Living with chronic pain: Patients’ experiences with healthcare services in Norway. Nurs Open. 2018; 5 (4): 517-526. https://doi.org/10.1002/nop2.160

32. Pandelani F.F., Nyalunga S.L.N., Mogotsi M.M., Mkhatshwa V.B. Chronic pain: its impact on the quality of life and gender. Front Pain Res. (Lausanne). 2023; 4: 1253460. https://doi.org/10.3389/fpain.2023.1253460

33. Shahat A.R.S., Greco G. The Economic Costs of Childhood Disability: A Literature Review. Int. J. Environ. Res. Public Health. 2021; 18 (7): 3531. https://doi.org/10.3390/ijerph18073531

34. Marmot M. Social determinants of health inequalities. Lancet. 2005; 365 (9464): 1099-1104. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(05)71146-6

35. Kuper H., Hanefeld J. Debate: can we achieve universal health coverage without a focus on disability? BMC Health Serv. Res. 2018; 18 (1): 738. https://doi.org/10.1186/s12913-018-3547-2

36. Bright T., Kuper H. A Systematic Review of Access to General Healthcare Services for People with Disabilities in Low and Middle Income Countries. Int. J. Environ. Res. Public. Health. 2018; 15 (9): 1879. https://doi.org/10.3390/ijerph15091879

37. Hanass-Hancock J., Ndlovu T., Willan S., Zulu N., Mhlongo S., Mabunda A., Padayachee T., Lloyd J., Mthethwa T., Carpenter B. Co-designing the disability awareness toolkit for disability-inclusive and accessible health and post-GBV clinical services in South Africa. Int. J. Equity. Health. 2025; 24 (1): 292. https://doi.org/10.1186/s12939-025-02664-3

38. Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development. https://basus.info/wpcontent/uploads/2025/04/A_RES_70_1_E.pdf

39. The Sustainable Development Goals Report 2023. https://unstats.un.org/sdgs/report/2023/

40. Yessirkepov M., Bekaryssova D., Mutalipova G. Trends in the incidence of musculoskeletal diseases in Kazakhstan in 2011 – 2020: an information-analytical study. Rheumatol. Int. 2023; 43: 1541-1545. https://doi.org/10.1007/s00296-023-05343-0

41. Қазақстан Республикасы. Кодекс «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы»: 2020 жылғы 7 шілде № 360-VI ҚРК. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2000000360

42. Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы (2020 – 2025) «Денсаулық сақтау саласын дамытудың мемлекеттік бағдарламасы». https://adilet.zan.kz/kaz

43. Lima-Castro S., Seoane V.B., Otero P., Ares L.L., González F.L. Health-related quality of life among persons with physical disabilities: a systematic review and meta-analysis. Revista Iberoamericana de Psicología y Salud. 2020. 11 (2): 82-102. https://doi.org/10.23923/j.rips.2020.02.037

44. Emerging practices in inclusive digital learning for students with disabilities. https://iite.unesco.org/publications/emerging-practicesin-inclusive-digital-learning-for-students-withdisabilities/

45. Жумагелдиева А.Д., Асанова Г.С., Рола Я.3. Инклюзивті білім беру талаптары мен педагогтердің кәсіби даярлығы: халықаралық және қазақстандық тәжірибе. Вести непрерывного образования. 2025; 1 (48): 101-112. https://www.doi.org/10.69927/LEVP4903

46. Амангосова А.Ж. Инклюзивті білім беру жағдайында алгебраны оқытудың теориялық негіздері. Qazaq Journal of Education. https://qazaqjournal.kz/qjys/article/view/276

47. Ботагарина Г.Б. Физика пәні және инклюзивті білім беру: мүмкіндіктері мен әдістемелері. Qazaq Journal of Education. https://qazaqjournal.kz/qjys/article/view/126

48. GBD 2021 Low Back Pain Collaborators. Global, regional, and national burden of low back pain, 1990-2020, its attributable risk factors, and projections to 2050: a systematic analysis of the Global Burden of Disease Study 2021. Lancet Rheumatol. 2023; 5 (6): e316-e329. https://doi.org/10.1016/S2665-9913(23)00098-X

49. Liu M., Rong J., An X., Li Y., Min Y., Yuan G., Yang Y., Li M. Global, regional, and national burden of musculoskeletal disorders, 1990 – 2021: an analysis of the global burden of disease study 2021 and forecast to 2035. Front. Public Health. 2025; 13: 1562701. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1562701

50. Liu S., Wang B., Fan S., Wang Y., Zhan Y., Ye D. Global burden of musculoskeletal disorders and attributable factors in 204 countries and territories: a secondary analysis of the Global Burden of Disease 2019 study. BMJ Open. 2022; 12 (6): e062183. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2022-062183