Тамақтану әдеттері және жасөспірімдердің ұтымды тамақтану туралы хабардар болуы

Зерттеу мақсаты. 15-17 жастағы жасөспірімдердің әртүрлі тағам топтарын тұтыну жиілігі туралы ағымдағы деректерді талдау, сондай-ақ олардың рационалды тамақтану принциптері мен оның денсаулыққа әсері туралы хабардарлық деңгейін бағалау.

Материалдар және әдістер. eLibrary, CyberLeninka, GoogleScholar, PubMed және Cochrane Library сияқты дерекқорларда индекстелген дереккөздерден алынған шетелдік және отандық басылымдарға ретроспективті талдау жүргізілді. Іздеу кілт сөздері: жасөспірімдер, салауатты тамақтану, тамақтану әдеттері, тәтті сусындар, тамақ гигиенасы, жылдам тамақ, хабардарлық және гигиеналық бағалау болды. Басылымдарды қосу критерийлеріне соңғы 10 жылдағы тиісті зерттеулер, соның ішінде клиникалық сынақтар, рандомизацияланған бақыланатын сынақтар, когорттық зерттеулер, жүйелі шолулар, метаталдаулар және жалпыға қолжетімді кітаптар мен құжаттар кірді. Шығару критерийлеріне статистикалық тұрғыдан расталған қорытындылары жоқ газет мақалалары мен зерттеулер кірді.

Әлеуметтік-экономикалық және медициналық көрсеткіштер бойынша сандық деректер, сондай-ақ сапалық деректер (сауалнамалардың, сауалнамалардың нәтижелері және т.б.) талданды. Жасөспірімдер денсаулығына қатысты айнымалылар (нормалар, аурушаңдық деңгейі) «ҚР халқының денсаулығы және денсаулық сақтау ұйымдарының қызметі» статистикалық деректер жинақтарынан және нормативтік құжаттардан алынды.

Нәтижелер және талқылау. 15-17 жастағы жасөспірімдер тамақтанудағы теңгерімсіздікті (шамадан тыс фаст-фуд, майлар мен фаст-фуд көмірсуларын көп тұтыну, жемістер, көкөністер және ақуызды тағамдардың жетіспеушілігі), сондай-ақ салауатты тамақтану принциптері туралы хабардар емес. Бұл жұқпалы емес аурулардың, атап айтқанда: семіздік, 2 типті қант диабеті, анемия және тірекқимыл аппаратының ауруларының көбеюіне әкеледі.

Қорытынды. Зерттеу барысында алынған деректер 15-17 жастағы жасөспірімдердің тамақтануын жүйелі түрде бақылаудың өзектілігін растайды, әсіресе сандық медианың әсері және ата-ана бақылауының төмендеуі жағдайында. Жарияланған деректерді шолу бүгінгі 15-17 жастағы жасөспірімдердің теңгерімсіз тамақтануы және салауатты тамақтану туралы хабардарлығы төмен екенін көрсетті. Мектептер жасөспірімдерге салауатты тамақтану әдеттерін қалыптастыруға көмектесу үшін тамақ сауаттылығы бағдарламаларын енгізудің бастапқы нүктесі бола алады.

1. Вербах Л.С. Социальная рефлексия как фактор формирования пищевого поведения: анализ влияния цифрового контента на пищевое поведение подростков. Молодой ученый. 2024; 21 (520): 667-668.

2. Волкова Н.Л. Влияние ближайшего социального окружения на пищевое поведение и образ тела подростков. Молодой ученый. 2023; 20 (467): 400-403.

3. Воронкова В.В., Шаталова Е.А. Научно-обоснованное меню для обеспечения здорового развития подростков 15-17 лет. https://schoolscience.ru/26/13/63039

4. Галактионова М.Ю., Тихонова Н.В., Кутумова О.Ю. Степень приверженности и информированность школьников по аспектам здорового питания. Мать и дитя в Кузбассе. 2024; 2 (97): 30-38.

5. Здоровое питание. https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet

6. Неинфекционные заболевания. https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases

7. Ожирение и избыточная масса тела. https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight

8. Диабет. https://www.who.int/ru/newsroom/fact-sheets/detail/diabetes

9. Денисова Н.Н., Кешабянц Э.Э., Мартинчик А.Н. Анализ режима питания и продуктовой структуры суточного рациона детей 3-17 лет в Российской Федерации. Вопросы питания. 2022; 4 (542): 54-63. https://doi.org/10.33029/0042-8833-2022-91- 4-54-63

10. Клинические рекомендации «Сахарный диабет 2 типа у детей». https://alice.yandex.ru/chat/019c804d-a2f5-4000-b83a-9f746642ff57/?utm_campaign=ntp_new_chat_btn&utm_source=desktop_browser

11. Кучма В.Р., Соколова С.Б. Основные тренды поведенческих рисков, опасных для здоровья. Анализ риска здоровью. 2019; 2: 4-13. https://doi.org/10.21668/health.risk/2019.2.01

12. Кучма В.Р., Ткачук Е.А., Глобенко Н.Э. Проб-лемы питания современных школьников, включая детей с расстройствами психологического развития. Гигиена и санитария. 2022; 101 (11): 1372-1378. https://doi.org/10.47470/0016-9900-2022-101-11-1372-1378

13. Мельникова Н.А., Пузакова Д.В., Власова Т.И., Седова Д.Г., Кудашкина А.М. Роль питания в профилактике и лечении хронических заболеваний системы пищеварения (обзор литературы). Известия высших учебных заведений. Поволжский регион. Медицинские науки. 2025; 1: 76-88. https://doi.org/10.21685/2072-3032-2025-1-6

14. Мингазов Р.Н., Гуреев С.А., Зотов В.В., Попел А.Е., Белышева О.А., Мингазова Э.Н. Особенности питания подростков в двадцатых годах XXI века как фактор риска здоровью. Проблемы социальной гигиены, здравоохранения и истории медицины. 2022; 30 (спецвыпуск): 1078-1082. http://dx.doi.org/10.32687/0869-866X2022-30-s1-1078-1082

15. Статистические сборники «Здоровье населения Республики Казахстан и деятельность организаций здравоохранения». https://prg.kz/document/?doc_id=31760051

16. Намазова-Баранова Л.С., Баранова Л.С., Ковтун О.П., Ануфриева Е.В., Набойченко Е.С. Значение поведенческих детерминант в формировании избыточной массы тела и ожирения у подростков. Профилактическая медицина. 2019; 22 (4): 2043-2048. https://doi.org/10.17116/profmed20192204243

17. Приказ Министра национальной экономики Республики Казахстан от 9 декабря 2016 года №503 «Об утверждении научно обоснованных физиологических норм потребления продуктов питания». https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1600014674

18. Приказ Министра здравоохранения Республики Казахстан от 4 марта 2025 года №16 «О внесении изменений в приказ Министра здравоохранения Республики Казахстан от 21 декабря 2020 года № ҚР ДСМ-302/2020 «Об утверждении стандартов питания в организациях здравоохранения и образования». https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2500035778

19. Протасова М.С., Испутинова Н.Р., Рогова С.И., Калишев М.Г., Каюпова Г.С., Галаева А.И. Информированность школьников в вопросах рационального питания. Медицина и экология. 2025; 1: 82-86. https://doi.org/10.59598/ME-2305-6053-2025-114-1-82-86

20. Пырьева Е.А., Гмошинская М.В., Олюшина Е.А. Особенности питания современных школь-ников различных возрастных групп. Фарматека. 2020; 27 (9): 74-80.

21. Репина О.А., Перфилова О.В., Блинникова О.М. Роль и влияние фастфуда на здоровье человека. Наука и образование. 2023; 6 (1): 220.

22. Рогова С.И., Плотникова О.В., Калишев М.Г., Турчанинов Д.В. Современное состояние питания детей школьного возраста в условиях урбанизации (обзор литературы). Фундаментальная и клиническая медицина. 2025; 10 (4): 32-41. https://doi.org/10.23946/2500-0764-2025-10-4-32-41

23. Саякова А.Т., Бейшенбиева Г.Дж., Исакова Ж.К. Пубертатный период как период становления репродуктивной системы женщины (обзор литературы). Web of Scholar. 2018; 5 (23): 21-27.

24. Сибирякова Н.В., Чапрасова О.А.,Копьева П.Ю. Взаимосвязь характера питания старших школьников с успеваемостью и депрессией. «CHRONOS»: мультидисциплинарные науки. 2021; 9 (59): 3-6.

25. Советовна Н.М., Ерболовна М.Б., Жексембаевна М.С. Разработка национального школьного меню: опрос родителей и учащихся как инструмент улучшения системы питания. Вестник Университета Шакарима. 2025; 2(18): 216-223. https://doi.org/10.53360/2788-7995-2025-2(18)-26

26. Филькина О.М., Воробьева Е.А., Кочерова О.Ю., Долотова Н.В. Информационная готовность подростков 15-17 лет по вопросам здорового образа жизни. Саратовский научно-медицинский журнал. 2022; 18 (3): 498-502.

27. Филькина О.М., Кочерова О.Ю., Малышкина А.И., Воробьева Е.А., Долотова Н.В. Информированность и отношение подростков к здоровому образу жизни. Проблемы социальной гигиены, здравоохранения и истории медицины. 2022; 30 (1): 33-38.

28. Цутиева А.Ш., Дзгоева Ф.Х. Фастфуд и ожирение – под угрозой дети и подростки? Ожирение и метаболизм. 2022; 19 (1): 106-115.

29. Чубаров Т.В., Бессонова А.В., Жданова О.А., Артющенко А.И., Шаршова О.Г. Факторы риска развития ожирения в различные периоды детства. Ожирение и метаболизм. 2021; 18 (2): 163-168. https://doi.org/10.14341/omet12756

30. Afreen S., Paul V. Knowledge-practices regarding a balanced diet and nutrition and its sociodemographic correlates among adolescent girls in Lucknow, India. Discov. Public Health. 2025; 22: 394. https://doi.org/10.1186/s12982-025-00793-2

31. Butcher L.M., Platts J.R., Le N., McIntosh M.M., Celenza C.A., Foulkes-Taylor F. Can addressing food literacy across the life cycle improve the health of vulnerable populations? A case study approach. Health Promot. J. Austr. 2021; 32 (1): 5-16. https://doi.org/10.1002/hpja.414

32. Casas R., Castro-Barquero S., Estruch R., Sacanella E. Nutrition and Cardiovascular Health. Int. J. Mol. Sci. 2018; 19 (12): 3988. https://doi.org/10.3390/ijms19123988

33. Chaber R., Helwich E., Lauterbach R., Mastalerz-Migas A., Matysiak M., Peregud-Pogorzelski J., Styczyński J., Szczepański T., Jackowska T. Diagnosis and Treatment of Iron Deficiency and Iron Deficiency Anemia in Children and Adolescents: Recommendations of the Polish Pediatric Society, the Polish Society of Pediatric Oncology and Hematology, the Polish Society of Neonatology, and the Polish Society of Family Medicine. Nutrients. 2024; 16 (21): 3623. https://doi.org/10.3390/nu16213623

34. Chevalley T., Rizzoli R. Acquisition of peak bone mass. Best Pract. Res. Clin. Endocrinol. Metab. 2022; 36 (2): 101616. https://doi.org/10.1016/j.beem.2022.101616

35. Childs C.E., Calder P.C., Miles E.A. Diet and Immune Function. Nutrients. 2019; 11 (8):1933. https://doi.org/10.3390/nu11081933

36. Choy M.J.Y., Brownlee I., Murphy A.M. Data-Driven Dietary Patterns, Nutrient Intake and Body Weight Status in a Cross-Section of Singaporean Children Aged 6-12 Years. Nutrients. 2021; 13 (4): 1335. https://doi.org/10.3390/nu13041335

37. Gadelha P.C.F.P, de Arruda I.K.G., Coelho P.B.P., Queiroz P.M.A., Maio R., da Silva Diniz A. Consumption of ultraprocessed foods, nutritional status, and dyslipidemia in schoolchildren: a cohort study. Eur. J. Clin. Nutr. 2019; 73 (8): 1194-1199. https://doi.org/10.1038/s41430-019-0404-2

38. Elizabeth L., Machado P., Zinöcker M., Baker P., Lawrence M. Ultra-Processed Foods and Health Outcomes: A Narrative Review. Nutrients. 2020; 12 (7): 1955. https://doi.org/10.3390/nu12071955

39. Hong S. Essential micronutrients in children and adolescents with a focus on growth and development: a narrative review. J. Yeungnam Med. Sci. 2025; 42: 25. https://doi.org/10.12701/jyms.2025.42.25

40. Jia Q., Zhang Y., Zhang B., An X. Reassessing type 2 diabetes in adolescents and its management strategies based on insulin resistance. Front. Endocrinol (Lausanne). 2024; 15: 1377918. https://doi.org/10.3389/fendo.2024.1377918

41. Zhou J., Li Y., Cai Y. Global burden of children and adolescents’ nutritional deficiencies from 1990 to 2021. Front. Pediatr. 2025; 13: 1583167. https://doi.org/10.3389/fped.2025.1583167

42. Katoch O.R. Determinants of malnutrition among children: A systematic review. Nutrition. 2022; 96: 111565. https://doi.org/10.1016/j.nut.2021.111565

43. Lara-Castor L., Micha R., Cudhea F., Miller V., Shi P., Zhang J., Sharib J.R., Erndt-Marino J., Cash S.B., Barquera S., Mozaffarian D.; Global Dietary Database. Intake of sugar sweetened beverages among children and adolescents in 185 countries between 1990 and 2018: population based study. BMJ. 2024; 386: e079234. https://doi.org/10.1136/bmj-2024-079234

44. Martiniakova M., Biro R., Penzes N., Sarocka A., Kovacova V., Mondockova V., Omelka R. Links among Obesity, Type 2 Diabetes Mellitus, and Osteoporosis: Bone as a Target. Int. J. Mol. Sci. 2024; 25 (9): 4827. https://doi.org/10.3390/ijms25094827

45. Matos R.A., Adams M., Sabaté J. Review: The Consumption of Ultra-Processed Foods and Non-communicable Diseases in Latin America. Front. Nutr. 2021; 8: 622714. https://doi.org/10.3389/fnut.2021.622714

46. Nicolau D.A., Castro A.G. Characterization of adolescents’ diet with the Dietary Guidelines for the Brazilian population. Mundo Saude. 2018; 42: 98-122. https://doi.org/10.15343/0104-7809.2018420198122

47. Precone V., Beccari T., Stuppia L., Baglivo M., Paolacci S., Manara E., Miggiano G.A.D., Falsini B., Trifirò A., Zanlari A., Herbst K.L., Unfer V., Bertelli M.; Geneob Project. Taste, olfactory and texture related genes and food choices: implications on health status. Eur. Rev. Med. Pharmacol. Sci. 2019; 23 (3): 1305-1321. https://doi.org/10.26355/eurrev_201902_17026

48. A focus on adolescent physical activity, eating behaviours, weight status and body image in Europe, central Asia and Canada: Health Behaviour in School-aged Children international report from the 2021/2022 survey. https://iris.who.int/handle/10665/376772

49. Scaglioni S., De Cosmi V., Ciappolino V., Parazzini F., Brambilla P., Agostoni C. Factors Influencing Children’s Eating Behaviours. Nutrients. 2018; 10 (6): 706. https://doi.org/10.3390/nu10060706

50. Tandon K., Adhikari N., Adhikari B., Pradhan P.M.S. Co-occurrence of non-communicable disease risk factors and its determinants among school-going adolescents of Kathmandu Metropolitan City. PLoS One. 2022; 17 (8): e0272266. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0272266

51. Weihrauch-Blüher S., Wiegand S. Risk Factors and Implications of Childhood Obesity. Curr. Obes. Rep. 2018; 7 (4): 254-259. https://doi.org/10.1007/s13679-018-0320-0

52. Yurtdaş Depboylu G., Kaner G., Süer M., Kanyılmaz M., Alpan D. Nutrition literacy status and its association with adherence to the Mediterranean diet, anthropometric parameters and lifestyle behaviours among early adolescents. Public Health Nutr. 2023; 26 (10): 2108-2117. https://doi.org/10.1017/S1368980023001830