Кешенді соттық психологиялық-психиатриялық сараптама – кумулятивтік аффект: қылмыс көзі ретіндегі күштілік

Осы зерттеудің негізгі мақсаты – кешенді соттық психологиялық-психиатриялық сараптама шеңберіндегі «аффект» сараптамалық ұғымын, оның мінез-құлықты ерікті реттеудің толық бұзылуымен сипатталатын кульминациялық түрімен қатаң шектеу, бұл оның Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (ҚР ҚК) 101 және 111-баптарына сәйкес «кенеттен туындаған қатты жан толқуы» ретінде дұрыс құқықтық қолданылуын қамтамасыз етеді.

Зерттеу әдіснамасы сот сараптамасы контекстіндегі «аффект» ұғымының құқықтық және психологиялық негіздеріне көпфакторлы теориялық және практикалық талдауға негізделген. Зерттеу Кешенді соттық психологиялық-психиатриялық сараптаманың әдіснамалық және ұйымдастырушылық-құқықтық негіздерін, сондай-ақ жалпы психология мен қылмыстық құқықтағы аффект ұғымының тұжырымдамалық айырмашылықтарын қамтитын әдебиеттерді мұқият шолуды қамтыды. Негізгі талдау тәсілі ретінде сарапталушының әрекеттерді саналы реттеу қабілетін анықтау үшін сот бағалауына қатысатын тұлғалардың өзара әрекеттесуінің әлеуметтік-психологиялық модельдеуі қолданылды.

Зерттеу маңызды қайшылықтың бар екенін растайды: «аффект» ұғымы жалпы психологиялық, соттық-психологиялық және қылмыстық-құқықтық мәндерде (Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 101/111-баптарында «кенеттен туындаған қатты жан толқуы» термині қолданылады) айтарлықтай ерекшеленеді. Анықталған негізгі мәселе – Кешенді соттық психологиялық-психиатриялық сараптамада психологиялық қорытындыларды нақты құқықтық критериймен дәл байланыстыру үшін жүйелі тәсілдің жоқтығы, бұл шынайы аффектіні басқа күшті эмоционалдық жай-күйлермен (стресс, қорқыныш) шатастыруға әкелуі мүмкін.

Кешенді соттық психологиялық-психиатриялық сараптама нәтижелерін тиімді қолдану және оларды «кенеттен туындаған қатты жан толқуы» құқықтық ұғымымен (Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 101 және 111-баптарына сәйкес) дұрыс сәйкестендіру үшін, «аффект» сараптамалық ұғымы кульминациялық түрімен қатаң шектелуі тиіс, ол мінез-құлықты ерікті реттеудің толық бұзылуымен және сананың уақытша тарылуымен сипатталады, бұл психология мен құқықтағы тұжырымдамалық көлемдердің айырмашылықтарынан туындайтын екіұштылықты жояды және сараптамалық қорытындының объективтілігі мен заңдылығын айтарлықтай арттырады.

1. Campbell R. The Community Response to Rape: Victims’ Experiences with the Legal, Medical, and Mental Health Systems. American Journal of Community Psychology. 1998; 26 (3): 355-379. https://doi.org/10.1023/a:1022155003633

2. Haynes G.A., Olson J.M. Dealing with threats to beliefs about a just world: belittling, blaming, or helping? Journal of Applied Social Psychology. 2006; 36: 664-682. https://doi.org/10.1111/j.0021-9029.2006.00023.x

3. Сафуанов Ф.С., Макушкин Е.В. Аффект: практика судебной психолого-психиатрической экспертизы. М.: ФГБУ «ГНЦССП им. В.П. Сербского»; 2013: 16.

4. Верезанцев А.Ю., Борисов Д.М. Поведенческие установки: морально-этические и психосоматические аспекты. Практика судебно-психиатрической экспертизы. М.; 2005: 314-325.

5. Сафуанов Ф.С., Савина О.Ф., Морозова М.В., Исаева И.В. Критерии судебно-психологической экспертизы юридически значимых эмоциональных состояний обвиняемых. Теория и практика судебной экспертизы. 2016; 3 (43): 46- 58. https://doi.org/10.30764/64/1819-2785-2016-3-46-58

6. Demers J.M., Ward S.K., Walsh W.A., Banyard V.L., Cohn E.S., Edwards K.M., Moynihan M.M. Disclosure on Campus: Students’ Decisions to Tell Others About Unwanted Sexual Experiences, Intimate Partner Violence, and Stalking, Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma. 2017. https://doi.org/10.1080/10926771.2017.1382631

7. McDonnell C.G., Valentino K. Intergenerational effects of childhood trauma: Evaluating pathways among maternal ACEs, perinatal depressive symptoms, and infant outcomes. Child Maltreat. 2016; 21 (4): 317-326.

8. Agarwal N., Abdalla S.M., Cohen G.H. Marital rape and its impact on the mental health of women in India: A systematic review. PLOS Glob Public Health. 2022; 2 (6): e0000601. https://doi.org/10.1371/journal.pgph.0000601

9. O'Dea C. You Are Not the Father: The Need to Terminate the Parental Rights of Rapists to Protect Victims and Children. Family Court Review. 2021; 59 (3). https://doi.org/10.1111/fcre.12594

10. Choi K.W., Sikkema K.J. Childhood maltreatment and perinatal mood and anxiety disorders: A systematic review. Trauma Violence Abuse. 2016; 17 (5): 427-453.

11. Sheehan V., Sullivan J. A qualitative analysis of child sex offenders involved in the manufacture of indecent images of children. Journal of Sexual Aggression. 2010; 16 (2): 143-167.

12. Cloitre M., Stolbach B.C., Herman J.L., van der Kolk B., Pynoos R., Wang J. A developmental approach to complex PTSD: childhood and adult cumulative trauma as predictors of symptom complexity. J. Trauma Stress. 2009; 22 (5): 399-408.

13. Alison L., Stein K. Vicious circles: accounts of stranger sexual assault reflect abusive variants of conventional interactions. Journal of Forensic Psychiatry. 2001; 12: 515-538.

14. Сафуанов Ф.С. Судебно-психологическая экспертиза в уголовном судопроизводстве. М.; 1998: 192.

15. McCarthy R.J., Elson M. A Conceptual Review of Lab-Based Aggression Paradigms. Collabra: Psychology. 2018; 4 (1). https://doi.org/10.1525/collabra.104

16. Shetgiri R. Bullying and Victimization Among Children. Advances in Pediatrics. 2013; 60 (1): 33-51. https://doi.org/10.1016/j.yapd.2013.04.004

17. Hazelwood R.R., Burgess A.W. Practical Aspects of Rape Investigation: A Multidisciplinary Approach. FL: CRC Press; 2016: 312.

18. Hodges M., Godbout N., Briere J., Lanktree C., Gilbert A., Kletzka N.T. Cumulative trauma and symptom complexity in children: A path analysis. Child Abuse Negl. 2013; 37 (11): 891-898. https://doi.org/10.22374/ijmsch.v1i1.11

19. Anastas J.W., Payne N.A., Ghuman S.J. Adverse Childhood Experiences and Complex Posttraumatic Stress in Pregnant Teens: A Pilot Study. Matern. Child Health J. 2021; 25 (5): 741-750.

20. Fung A.L.C. Adolescent Reactive and Proactive Aggression, and Bullying in Hong Kong: Prevalence, Psychosocial Correlates, and Prevention. Journal of Adolescent Health. 2019; 64 (6): 65-72. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2018.09.018

21. Lereya S.T., Copeland W.E., Costello E.J., Wolke D. Adult mental health consequences of peer bullying and maltreatment in childhood: two cohorts in two countries. The Lancet Psychiatry. 2015; 2 (6): 524-531. https://doi.org/10.1016/s2215-0366(15)00165-0

22. Hui B.P.H. Prosocialbehaviorandwellbeing: Shifting fromthe ‘chicken andegg’ to positivefeedback loop. Current Opinion in Psychology. 2022; 44: 231-236. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.09.017

23. Skjothaug T., Smith L., Wentzel-Larsen T., Moe V. Prospective fathers’ adverse childhood experiences, pregnancy-related anxiety, and depression during pregnancy. Infant Ment. Health J. 2015; 36 (1): 104-113.

24. Park J., Schlesinger L.B., Pinizotto A.J. Serial and single-victim rapists: differences in crimescene violence, interpersonal involvement, and criminal sophistication. Behavioral Sciences and the Law. 2008; 26: 227-237.

25. Scott-Storey K., O’Donnell S., Busolo D. Cumulative lifetime violence severity, social determinants and anxiety in a national sample of Canadian men. BMC Psychiatry. 2022; 22: 265. https://doi.org/10.1186/s12888-022-03865

26. Scott-Storey K., O’Donnell S., Wuest J. Cumulative lifetime violence severity scale: development and initial testing among men. BMC Public Health. 2020; 20: 418. https://doi.org/10.1186/s12889-020-08551-6

27. Taylor A., Cantos A., O’Leary D., Kessler K. Stability of the severity of intimate partner violence. J. Interpers. Violence. 2017. https://doi.org/10.177/0886260517736880

28. Depraetere J., Vandeviver C., Vander Beken T., Keygnaert I. Big boys don’t cry: a critical interpretive synthesis of male sexual victimization. Trauma Violence Abuse. 2018. https://doi.org/10.1177/1524838018816979

29. Fallot R., Bebout R. Acknowledging and embracing «the boy inside the man»: traumainformed work with men. Becoming traumainformed. Toronto: Centre for Addiction and Mental Health; 2012: 165-175.

30. Сафуанов Ф. С. Актуальные теоретико-методологические проблемы комплексной судебной психолого-психиатрической экспертизы. Психология и право. 2011; 1 (2): 6.

31. Исаева И.В., Макушкин Е.В., Хан В. Ч., Горинов В.В. О противоречиях в выводах оценки эмоциональных состояний (аффектов) в практике дальнейшей комплексной судебной психолого-психиатрической экспертизы. Психология и право. 2017; 7 (2): 133-144. https://doi.org/10.17759/psylaw.2017070211

32. Carvalho J., Brazao N. The sage handbook of domestic violence. Porto; 2020: 254.

33. Duggan M. Revisiting the «ideal victim». Advancing critical victimology. NY; 2018: 340.

34. Buch-Frohlich A., Paradis A., Hébert M., Cyr M., Frappier J.-Y. Bullying and sexual harassment as predictors of suicidality in sexually abused adolescent girls. International Journal of Victimology. 2019; 35: 63-73.

35. Denov M., Piolanti, A. Mothers of children born of genocidal rape in Rwanda: Implications for mental health, well-being and psycho-social support interventions. Health Care for Women International. 2019; 40 (7-9): 813-828. https://doi.org/10.1080/07399332.2019.15715