Қазақстандағы алғашқы медициналық-санитарлық көмек жүйесіндегі мейіргер ісінің қазіргі жағдайы мен даму перспективалары

Кіріспе. Медициналық-санитарлық алғашқы көмек – денсаулық сақтау жүйесінің іргетасы, оның қолжетімділігі мен сабақтастығын қамтамасыз етеді. Мейіргер ісі – профилактика, күтім және созылмалы ауруларды бақылауды жүзеге асыратын негізгі құрамдас бөлік. Қазақстанда жүргізіліп жатқан реформаларға қарамастан, кадрлық тапшылық, мамандардың теңгерімсіз орналасуы, білім беру сапасының жеткіліксіздігі және кәсіби дамудың шектеулілігі секілді мәселелер сақталуда.

Мақсаты. Қазақстандағы медициналық-санитарлық алғашқы көмек жүйесінде мейіргер ісінің қазіргі жағдайын талдау, негізгі кедергілерді анықтау және даму перспективаларын айқындау.

Материалдар және әдістер. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің ресми статистикалық есептері, ұлттық нормативтік құжаттар және рецензияланған журналдардағы жарияланымдарға (2010 – 2025 жж.) шолу жасалды. Халықаралық тәжірибемен салыстырмалы талдау жүргізілді.

Нәтижелер және талқылау. Қазақстанда шамамен 121 мың мейіргер жұмыс істейді, оның 65 мыңы бастапқы медициналық-санитарлық көмек деңгей ұйымдарында, алайда 3 800 орта буын маманы жетіспейді. Ауылдық жерлерде бір мейіргер 2 500-ге дейін пациентке қызмет көрсетіп, кәсіби күйзеліске ұшырайды. 2020–2023 жылдары жалақы 20%-ға өсті, 45 стандартты операциялық процедура енгізілді, магистратура мен PhD бағдарламалары кеңейтілді. Дегенмен кеңейтілген практика шектеулі: Алматыда тек 0,4% мейіргер ғана дербес кеңес береді. 2024 – 2025 жылдары жаңа оқыту бағдарламалары енгізіліп, цифрлық технологиялар мен симуляциялық орталықтар дамып келеді. Бұл үрдістер мейіргерлердің кәсіби рөлін кеңейтіп, дайындық сапасын жақсартуда.

Қорытынды. Мейіргер ісін дамыту кешенді тәсілдерді қажет етеді: еңбекақыны арттыру, білім беру бағдарламаларын халықаралық стандарттарға сәйкес жаңарту, мейіргерлердің өкілеттіктерін кеңейту және цифрлық шешімдерді енгізу. Мемлекеттік қолдау мен озық тәжірибелерді интеграциялау кадрлық әлеуетті нығайтып, бастапқы медициналық-санитарлық көмек сапасын арттырады.

1. Бейсенова Г.С., Айдарбекова Ж.Д., Ахметова Р.Л. Высшее сестринское образование в Казахстане: проблемы и перспективы развития. Медицинская наука и образование. 2020; 1 (15): 25-31.

2. Джайнакбаев Н.Т., Алдиярова М.А., Ибраймжанова Ж.Е. Сестринское дело в Казахстане и в мировых системах здравоохранения. Актуальные проблемы теоретической и клинической медицины. 2020; 1 (1): 23-30.

3. Об утверждении Правил оказания первичной медико-санитарной помощи: Приказ Министра здравоохранения РК от 24.08.2021 № ҚР ДСМ-90. https://adilet.zan.kz/rus/docs/ V2100024094

4. Об утверждении Стандарта организации оказания ПМСП в Республике Казахстан: Приказ и.о. Министра здравоохранения РК от 30.03.2023 № 49. https://adilet.zan.kz/rus/docs/ V2300032160

5. Мясников А.О., Новиков А.Ю., Садовская М.А. Первичная медико-санитарная помощь как базовый элемент системы здравоохранения: основные принципы и ключевые задачи. The Scientific Heritage. 2020; 43: 43-48.

6. Садовская М.А., Новиков А.Ю. SWOT-анализ в здравоохранении как инструмент повышения устойчивости и эффективности сферы оказания медицинских услуг. Вопросы организации и информатизации здравоохранения. 2023; 10 (2): 45-52.

7. Смыляев А.В., Мельников Ю.Ю., Садовская М.А. Внедрение нового подхода в управлении медицинскими организациями в рамках проекта «Московский стандарт поликлиники». The Scientific Heritage. 2019; (40): 52-58.

8. Хайдарова Т.С., Нурмуханбетова Р.Н. Совершенствование профилактической деятельности в системе ПМСП. Проблемы социальной гигиены, здравоохранения и истории медицины. 2011; 3: 44-46.

9. Bahadori K., Doyle-Waters M.M., Marra C., Lynd L., Alasaly K., Swiston J., FitzGerald J.M. Economic burden of asthma: a systematic review. BMC Pulm. Med. 2009; 9: 24. https://doi.org/10.1186/1471-2466-9-24

10. Behera B.K., Prasad R., Shyambhavee. Primary health-care goal and principles. Healthcare Strategies and Planning for Social Inclusion and Development. 2022: 221-239. https://doi.org/10.1016/B978-0-323-90446-9.00008-3

11. Gaglioti A.H., Petterson S., Bazemore A., Phillips R. Access to Primary Care in US Counties Is Associated with Lower Obesity Rates. J. Am. Board. Fam. Med. 2016; 29 (2): 182-190. https://doi.org/10.3122/jabfm.2016.02.150356

12. Glanville J., Kendrick T., McNally R., Campbell J., Hobbs F.D. Research output on primary care in Australia, Canada, Germany, the Netherlands, the United Kingdom, and the United States: bibliometric analysis. BMJ. 2011; 342: d1028. https://doi.org/10.1136/bmj.d1028

13. Hajjar F., Saint-Lary O., Cadwallader J.S., Chauvin P., Boutet A., Steinecker M., Robert S., Ibanez G. Development of Primary Care Research in North America, Europe, and Australia From 1974 to 2017. Ann. Fam. Med. 2019; 17 (1): 49-51. https://doi.org/10.1370/afm.2328

14. ICN (International Council of Nurses). Nursing definitions. https://www.icn.ch/nursing-policy/nursing-definitions

15. McDonald C., Henderson A., Barlow P., Keith J. Assessing factors for choosing a primary care specialty in medical students; A longitudinal study. Med. Educ. Online. 2021; 26 (1): 1890901. https://doi.org/10.1080/10872981.2021.1890901

16. National healthcare development program for 2021 – 2025. https://www.gov.kz/memleket/entities/dsm/documents/details/2021

17. OECD Reviews of Health Systems: Kazakhstan 2018. https://www.oecd.org/publications/oecd-reviews-of-health-systems-kazakhstan-2018-9789264289062-en.htm

18. Rabinowitz H.K., Petterson S., Boulger J.G., Hunsaker M.L., Diamond J.J., Markham F.W., Bazemore A., Phillips R.L. Medical school rural programs: a comparison with international medical graduates in addressing state-level rural family physician and primary care supply. Acad. Med. 2012; 87 (4): 488-492. https://doi.org/10.1097/ACM.0b013e3182488b19

19. Saijo Y., Yoshioka E., Kawanishi Y., Nakagi Y., Hanley S.J.B., Yoshida T. Relationships between road-distance to primary care facilities and ischemic heart disease and stroke mortality in Hokkaido, Japan: A Bayesian hierarchical approach to ecological count data. J. Gen. Fam. Med. 2017; 19 (1): 4-8. https://doi.org/10.1002/jgf2.140

20. Sharma A., Basu S. Does Primary Care Availability Mediate the Relationship Between Rurality and Lower Life Expectancy in the United States? J. Prim. Care Community Health. 2022; 13: 21501319221125471. https://doi.org/10.1177/21501319221125471

21. White F. Primary health care and public health: foundations of universal health systems. Med. Princ. Pract. 2015; 24 (2): 103-116. https://doi.org/10.1159/000370197

22. WHO (World Health Organization). Global strategic directions for nursing and midwifery 2021 – 2025. https://www.who.int/publications/i/item/9789240033863

23. WHO (World Health Organization). State of the world’s nursing 2020: investing in education, jobs and leadership. https://www.who.int/publications/i/item/9789240003279

24. Zhang D., Son H., Shen Y., Chen Z., Rajbhandari-Thapa J., Li Y., Eom H., Bu D., Mu L., Li G., Pagán J.A. Assessment of Changes in Rural and Urban Primary Care Workforce in the United States From 2009 to 2017. JAMA Netw Open. 2020; 3 (10): e2022914. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2020.22914

25. Zhang X., Lin D., Pforsich H., Lin V.W. Physician workforce in the United States of America: forecasting nationwide shortages. Hum. Resour. Health. 2020; 18 (1): 8. https://doi.org/10.1186/s12960-020-0448-3