Спортшылардағы артық тренинг синдромы: диагноз және түзету

Бұл зерттеудің мақсаты – әртүрлі спорт түрлерімен айналысатын жас спортшылардың кардиореспираторлық және психофизиологиялық жүйелерінің бейімделу реакцияларын кешенді талдау. Жұмыс барысында жас, соматотип, спорттық тәжірибе және мамандану профилін ескере отырып, сыртқы тыныс алу, жүрек-қантамыр жүйесінің белсенділігі, когнитивтік жағдай және мазасыздық деңгейінің функционалдық көрсеткіштері зерттелді.

Мини-футбол, волейбол, жүзу, бокс және жеңіл атлетикамен айналысатын жасөспірімдер тексерілді. Көпжылдық тәжірибесі бар спортшыларда өкпенің тіршілік сыйымдылығы, минуттық тыныс алу көлемі және желдету қуатының жоғары мәндері анықталды, бұл тыныс алу бейімделуінің қалыптасқанын көрсетеді. Психофизиологиялық тесттер жаттыққан қатысушылардың есте сақтау, зейін және күйзеліске төзімділік қабілеттерінің айқын артықшылығын көрсетті (p < 0,05).

Зерттеуде артық жаттығу синдромының диагностикасы мен алдын алуға ерекше назар аударылды. Бұл синдром тыныс алу тиімділігінің төмендеуімен, вегетативтік теңгерімсіздікпен, эмоционалдық тұрақсыздықпен және функционалдық әлсіреу белгілерімен сипатталады. Кардиореспираторлық жүйенің функционалдық жағдайы мен бұлшықет қызметінің ұзақ мерзімді бейімделу деңгейі арасында тікелей байланыс анықталды.

Болашақ зерттеулердің перспективалық бағыты ретінде миокиндердің – бұлшықет тінінде синтезделетін биологиялық белсенді молекулалардың – бейімделу, қалпына келу және артық жаттығу синдромының маркерлері ретіндегі рөлін зерттеу ұсынылады. Оларды диагностикалық протоколдарға енгізу спортшылардың функционалдық жағдайын бағалаудың дәлдігін арттыруы мүмкін.

Зерттеу нәтижелері спорттық медицинада жеке дайындық бағдарламаларын әзірлеу, спорттық іріктеу және жас спортшылардың жағдайын бақылау тәжірибесінде қолдануға мүмкіндік береді.

1. Ahmetov I.I., Fedotovskaya, O.N. Current progress in sports genomics. Advances in Clinical Chemistry. 2021; 103: 247-298. https://doi.org/10.1016/bs.acc.2020.09.006

2. Ahmetov I.I., Fedotovskaya O.N. Sports genomics: current state and future directions. Sports Medicine. 2021; 51 (4): 669-688. https://doi.org/10.1007/s40279-020-01361-5

3. Ahmetov I.I., Egorova E.S., Vinogradova O.L., et al. Genetics of muscle recovery and fatigue resistance in athletes. Neuroscience Letters. 2021; 756: 135978. https://doi.org/10.1016/j.neulet.2021. 135978

4. Bondareva E.A., Kozlova N.V., Safonova I.A. Влияние полиморфизма гена ACE на физическую работоспособность спортсменов. Вестник спортивной науки. 2015; 2: 34-39.

5. Bonin A. Cytokine imbalance and systemic inflammation in overtrained athletes. International Journal of Sports Medicine. 2025; 46 (2): 101-110. https://doi.org/10.1055/a-2256-9987

6. Bonin G.T., Serafim T.T., Andrade A. Mood profiles and overtraining syndrome: a systematic review. Sport Sciences for Health. 2025; 21: 2445- 2466. https://doi.org/10.1007/s11332-025-01496-6

7. Gabitov R. Myokine response to exercise and its role in overtraining. Exercise Immunology Review. 2022; 28: 45-60. https://doi.org/10.1007/s42978-022-00164-2

8. Guth K., Roth R. Physical activity and stress resilience in youth athletes. Journal of Sports Science & Medicine. 2020; 19 (4): 612-619.

9. Laurens C., Bergouignan A., Moro C. Muscle-derived myokines: A new paradigm in exercise physiology. Frontiers in Physiology. 2022; 13: 845. https://doi.org/10.3389/fphys.2022.845

10. Pedersen B.K., Febbraio M.A. Muscles, exercise and obesity: Skeletal muscle as a secretory organ. Nature Reviews Endocrinology. 2012; 8: 457-465. https://doi.org/10.1038/nrendo.2012.49

11. Pickering C., Kiely J. ACTN3: More than just a gene for speed. Frontiers in Physiology. 2017; 8: 1080. https://doi.org/10.3389/fphys.2017.01080

12. Symons D. Stress, recovery and performance in elite athletes: A neurophysiological perspective. Neuroscience & Biobehavioral Reviews. 2023; 143: 104987. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2023.104987

13. Symons T.B. Overtraining syndrome in adolescent athletes: physiological and psychological markers. Frontiers in Physiology. 2023; 14: 1189456. https://doi.org/10.3389/fphys.2023.1189456

14. Баевский П.М., Иванов Г.Г. Вариабельность сердечного ритма: теоретические аспекты и возможности клинического применения. Ультразвуковая и функциональная диагностика. 2001; 3: 126-127.

15. Белова Е.Л. Индивидуально-типологические особенности психофизиологической адаптации у спортсменов. Ярославль; 2005: 24.

16. Берсенев Е.Ю. Вегетативная регуляция сердечного ритма на разных этапах спортивной подготовки. Материалы IV всероссийского симпозиума с международным участием. Ижевск; 2008: 45-47.

17. Бодров В.А. Психологический стресс: к проблеме его преодоления. Проблемы психологии и эргономики. 2001; 4: 124.

18. Бутченко Л.А., Кушаковский М.С., Журавлева Н.Б. Дистрофия миокарда у спортсменов. М.: Медицина; 1980: 224.

19. Валеев А.М., Ананьева Е.В. Генетические маркеры спортивной специализации: возможности и ограничения. Молекулярная биология спорта. 2024; 6 (1): 21-29.

20. Викулов А.Д., Немиров А.Д., Ларионова Е.Л., Шевченко А.Ю. Вариабельность сердечного ритма у лиц с повышенным режимом двигательной активности и спортсменов. Физиология человека. 2005; 31 (6): 54-59.

21. Гоменюк И.В. Генетические аспекты сердечно-сосудистой адаптации у спортсменов. Кардиология и спорт. 2024; 1: 48-55.

22. Гоменюк И.В. Психофизиологические маркеры дезадаптации у подростков-спортсменов. Психология спорта. 2024; 12 (2): 77-84.

23. Мавлиев Р.Ш., Ахметова Л.Р., Садыкова Н.Ф. Кардиореспираторная адаптация у юных спортсменов: возрастные аспекты. Физиология человека. 2025; 51 (1): 33-41.

24. Маринич А.В. Физическая активность и адаптационные механизмы у подростков. Спортивная медицина и здоровье. 2024; 3 (1): 45-52.

25. Маринич В.В. Современные подходы к диагностике перенапряжения и перетренированности спортсмена. Здоровье для всех. 2024; 1: 45-52.

26. Москаленко Н.В., Ковтун А.А. Влияние физической культуры и спорта на психофизиологическое состояние студента. Физическое воспитание студентов. 2012; 3: 83-86.